Fatih Sultan Mehmet Mahallesi'nde Çatı Ustası

Fatih Sultan Mehmet Mahallesi, Sarıyer’in güney ucunda, Fatih Sultan Mehmet Köprüsü ve TEM bağlantısının yanındaki dik yamaca kurulu. Yüzölçümü 0,99 km² ve mahalle iki kesimden oluşuyor: TEM’e yakın olan Büyük Armutlu ile daha uzakta kalan Küçük Armutlu. Yamaç doğrudan Boğaz’a baktığı için konutların büyük bölümü manzaralı — ve aynı manzara, yapıları rüzgâra tam açık hâle getiriyor.

Burada çatı işini belirleyen şey malzeme seçimi değil. Yapının nasıl büyüdüğü, parselin ne kadar dar olduğu ve sokağa aracın girip giremediği belirliyor.

Yapı stoku nasıl oluştu ve çatıya ne yaptı?

Mahallenin eski adı Armutlu. 1962’de İTÜ’nün yaklaşık 1,3 milyon m²’lik araziyi edinmesinin ardından alan izinsiz yapılaşmayla gelişmiş. Bugün baskın doku gecekondudan dönüşmüş, üzerine kat eklenerek büyümüş 3-6 katlı betonarme yapılar; önemli bölümü ruhsatsız ve iskânsız.

Bunun çatıdaki karşılığı doğrudan görünür. Parseller çok küçük ve bitişik nizam: yapılar birbirine ve istinat duvarlarına dayalı, ortak duvar ile iç içe geçmiş çatı sınırları yaygın. Kat ilaveleri farklı dönemlerde ve farklı taşıyıcı sistemlerle yapıldığı için tek bir binada bile yığma ve betonarme katmanlar üst üste bulunabiliyor.

Çatı geometrisi de bu büyümeyle bozulmuş. Kaplamada ahşap karkas üzeri trapez ya da galvaniz sac yaygın; kiremit ve teras çatı ile karışık, düzensiz bir doku oluşuyor. Bu tespit resmî bir envantere değil, gecekondu kökenli yapı tipolojisine dayanan gözleme dayanıyor.

Sızıntı en çok nereden geliyor?

Sonradan eklenen katlar nedeniyle farklı kotlardaki komşu çatılar birbirine değiyor ve aradaki birleşim ile derz noktaları en sık sızıntı kaynağı oluyor. Bu noktalar çoğu zaman düzgün bir dere detayı olarak hiç çözülmemiş; iki ayrı zamanda yapılmış iki ayrı çatının rastgele buluştuğu yerler.

Bunun pratik sonucu şu: burada bir sızıntı tek binada bitmiyor. Çözüm için iki tarafın kotunu birlikte okuyup ortak bir su tahliye hattı kurmak gerekiyor, yoksa onarım komşu çatıdan gelen suyu durdurmuyor. Bu işleri çoğu zaman iki komşuyla birlikte konuşuyoruz.

İkinci sık şikâyet sızıntı bile değil. Cephelerde çoğunlukla yalıtımsız duvar üzerine sıva ve boya var; çatı arası yalıtımı bulunmadığı için kışın yoğuşma, küf ve ısı kaybı ortaya çıkıyor. Tavandan damlayan su her zaman çatıdan gelmiyor — çatı arasında yoğuşma olduğunda mesele su yalıtımı değil, havalandırma ve çatı arası yalıtımı oluyor.

Üçüncüsü su tahliyesi. Yağmur suyu iniş boruları birçok parselde sokağa ya da komşu parsele boşalıyor; oluk-iniş düzeni parsel ölçeğinde çözülmemiş, ortak bir sorun. Dik eğim yüzey akışını hızlandırdığı için sağanaklarda üst kottaki parselden alt kota su ve çamur akışı yaşanıyor ve istinat duvarı arkasındaki drenaj kritik hâle geliyor.

Rüzgâr ve tuz sac çatıyı nasıl yoruyor?

Boğaz’a bakan açık ve dik yamaç konumu nedeniyle rüzgâr yükü yüksek. Hafif sac çatılarda kalkma, titreşim ve gürültü sık görülüyor. Sorunun kaynağı genellikle levhanın kendisi değil, levhayı altındaki ahşap karkasa bağlayan elemanlar: vida ve çivi aralığı yetersiz kaldığında ya da bağlantı korozyona uğradığında levha oynamaya başlıyor.

Korozyonu hızlandıran ikinci etken Boğaz’a yakınlığın getirdiği tuzlu nem. Galvaniz sac, çivi, vida ve oluk gibi metal aksamda yıpranma iç ilçelere göre hızlı. Örtü toptan yenilenecekse tek kat sac yerine yalıtımlı sandviç panel çatıya geçmek, hem rüzgâr sesini hem yoğuşmayı hem de kış ısı kaybını birlikte azaltıyor.

TEM ve köprü bağlantısına komşuluk ayrı bir yük getiriyor: yoğun trafik gürültüsü ve toz, cephe kirlenmesini normalden hızlandırıyor.

Sokak, iskele ve iş programı

Bu mahallede işin süresini belirleyen kalem çatının kendisi değil, ona nasıl ulaşıldığı. Sokaklar çok dar, dik ve yer yer merdivenli; yapıların önemli bir bölümüne araçla ulaşılamıyor. Beton mikseri, uzun bomlu pompa ve büyük kamyon girişi pratikte mümkün değil. Malzeme küçük kamyonet, el arabası veya elle taşınıyor.

Bitişik nizam nedeniyle cephe iskelesi kurmak için gereken boşluk çoğu parselde yok; iskele komşu parsele ya da sokağa taşıyor, bu da komşu ve muhtarlık koordinasyonu gerektiriyor. Şantiye malzemesi ve moloz için depolama alanı da bulunmuyor. Dolayısıyla iş programı günlük sevkiyat ve aynı gün tahliye üzerine kuruluyor; bir günde ne kadar malzeme çıkarılabiliyorsa o gün o kadar imalat yapılıyor.

Su akmaya başlamışsa önce akıntının durdurulması gerekiyor; kapsamlı yenilemeyi beklemeden yapılan geçici su kesme işleri için acil çatı tamiri sayfasına bakabilirsiniz.

İşe başlamadan önce hangi kayıtlara bakılıyor?

Ruhsatsız yapı stokunda çatı ve cephe müdahalesinin esaslı tadilat sayılıp sayılmayacağı belediye görüşüne bağlı; iş öncesinde imar durumu ve yapı kayıt durumu sorgusu şart. Mülkiyet de belirleyici: kamu arazisi üzerindeki yapı stoku, tapu-tahsis ve kentsel dönüşüm süreçleriyle iç içe.

Mahalle sınırları içindeki 140,62 hektarlık proje alanı için 1/5000 ölçekli nazım ve 1/1000 ölçekli uygulama imar planı değişikliği hazırlanmış ve Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği İl Müdürlüğü’nce askıya çıkarılmış. Sürecin güncel aşamasını ilgili idareden teyit etmek gerekiyor. Mahalle ayrıca İBB Meclisi’nce 19.02.2024’te onaylanan Sarıyer Boğaziçi Gerigörünüm ve Etkileme Bölgesi koruma amaçlı planlama sürecinin ilgi alanında; yapılaşma hakları bu çerçevede belirleniyor.

Kısacası burada bir çatı işini konuşmadan önce iki soruyu netleştiriyoruz: yapının kayıt durumu ne, ve sokak neye izin veriyor. Sarıyer’in tamamında nasıl çalıştığımızı Sarıyer çatı ustası sayfasında anlattık.