Müstakil Ev Çatı Yenileme — Sarıyer / İstanbul

Müstakil ev çatı yenileme, kaplamanın tek tek onarılması değil çatının bir bütün olarak elden geçirilmesidir: eski kaplama sökülür, altındaki taşıyıcı ahşap ile su yalıtım örtüsü gün ışığına çıkar, gereken yerde kesit takviyesi yapılır, yeni kaplama yenilenmiş altyapının üzerine gelir. Gün-Eymen İnşaat olarak Sarıyer merkezliyiz; bahçeli müstakil evlerde kırma, beşik ve tek eğimli çatıların komple yenilenmesini yapıyoruz.

Bu sayfa, işe başlamadan önce verilmesi gereken dört kararı sırayla anlatıyor: mevcut çatı sökülecek mi, taşıyıcı ahşap bugünün kar ve rüzgâr yüküne yetiyor mu, hangi kaplama hangi eğime oturur, çatı arası kullanılacaksa yalıtım nereye girer.

Mevcut çatı sökülecek mi, üstüne kaplama yapılabilir mi?

Eski kaplamayı sökmeden üstüne ikinci bir kat çekmek — kiremidin üzerine trapez sac atmak, yıpranmış shingle’ın üstüne yeni şerit sermek — ilk bakışta hem hızlı hem ucuz görünür. Söküm işçiliği ve moloz indirme kalemleri ortadan kalkar. Buna karşılık dört şey olur: ölü yük artar, altta ne olduğu hiç görülmeden kapatılır, bağlantı elemanlarının sağlam ahşağa saplanma derinliği belirsizleşir ve kaplama altındaki havalandırma boşluğu kapanarak yoğuşmayı hızlandırır.

Şu bulgulardan biri varsa söküm tartışmaya açık değildir:

• Çatı arasında birden fazla mertekte, aşıkta ya da tahta kaplamada koyulaşma, yumuşama veya mantar lekesi var. Bunun ne anlama geldiğini ahşap mertek çürümesi sayfasında ayrıntılandırdık.
• Çatı yüzeyi gözle bakıldığında düzlemini kaybetmiş, mahya hattı ortada aşağı düşmüş. Belirtinin kaynağını çatı sarkması sayfasında anlattık.
• Kaplamanın altında su yalıtım örtüsü hiç yok ya da eldeyken kâğıt gibi kırılıyor.
• Kaplama tipi değişecek: kiremitten metale ya da sactan kiremide geçişte lata düzeni, aşık aralığı ve altlık kurgusu baştan kurulur.
• Çatı arası yaşam alanı olacak; yalıtım mertek hattına girecekse ahşabın tamamının görülmesi gerekir.

Karkas sağlam, örtü ve kaplama yorulmuşsa yapılacak iş komple yenileme değil çatı aktarma olabilir; ikisinin sınırını o sayfada karşılaştırmalı verdik.

Mertek ve aşık kesiti bugünün yüküne yetiyor mu?

Türkiye’deki müstakil ev stoğunun büyük bölümünde ahşap çatı karkası projeyle değil, ustanın alışkanlığıyla kurulmuştur. Yaygın uygulama merteğin 5×10 veya 5×12 cm kesitte, 45–60 cm aralıkla; aşığın 10×10 ya da 10×12 cm kesitte, iki mesnet arası iki metre civarında geçilmesidir. Bu ölçüler çoğu zaman iş görür, ama söküm sonrasında kontrol edilmeden geçilemez.

Sökümden sonra baktığımız şeyler: mertek aralığının yer yer açılıp açılmadığı, mertek uçlarının saçakta çürüyüp çürümediği, aşığı taşıyan dikmelerin altındaki ahşap yastığın oturup oturmadığı, mahya aşığında sarkma olup olmadığı ve birleşimlerin çivi mi bulon mu olduğu. Yeni kaplama eskisinden ağırsa — onduline veya sactan kil kiremide geçiş gibi — ölü yük kat kat artar ve kesit ile aralığın yeniden değerlendirilmesi zorunlu hâle gelir.

Kar yükü çatıda eşit dağılmaz

Kar yükü eğime bağlıdır: eğim arttıkça yüzeyde tutunan kar azalır, çok dik yüzeylerde hesaba giren kar yükü sıfıra yaklaşır. Asıl risk ortalama yükte değil, yerel birikimdedir. Kar; iki eğimin kesiştiği dere hattında, yüksek komşu duvarın dibinde, baca ve çatı penceresinin rüzgâr altı tarafında torbalanır. Aynı çatının bir bölgesindeki yük, ortalamanın belirgin biçimde üstüne çıkabilir. Sarıyer’de rakım kıyıdan sırtlara doğru yükselir; Bahçeköy ve Zekeriyaköy hattındaki evlerde kar hem daha çok yağar hem yerde daha uzun kalır. Ayrıntı için çatıda kar yükü sayfasına bakabilirsiniz.

Rüzgâr çatıyı bastırmaz, emerek kaldırır

Kaplamayı yerinden koparan kuvvet, rüzgârın üstten uyguladığı basınç değil, yüzey üzerinden hızlanan havanın oluşturduğu emmedir. Emme en yüksek değerine çatının ortasında değil kenar bölgelerinde ulaşır: saçak şeridi, alın kenarı ve mahya köşeleri. Bu yüzden komple yenilemede bağlantı düzeni yüzeyin her yerinde aynı sıklıkta olmaz — kenar ve köşe bölgelerinde kiremit klipsi sıklaştırılır, shingle şeritlerinde ek yapıştırma yapılır, kenetli metalde klips aralığı azaltılır. Kaplamanın nasıl kalktığını rüzgârda çatı uçması sayfasında anlattık.

Kaplama seçimi neden eğime bağlı?

Kaplama seçimi bir görünüş tercihi gibi konuşulur, oysa ilk eleme eğimle yapılır. Her kaplamanın altına su almadan çalışabildiği bir alt eğim sınırı vardır; bu sınırın altında kaplama kendi başına suyu tutamaz, altındaki örtü asıl su yalıtımı hâline gelir. Aşağıdaki değerler sektörde yaygın kabul gören yaklaşık aralıklardır; bağlayıcı olan, kullanılacak ürünün kendi teknik föyüdür.

Kaplama	Yaklaşık en düşük eğim	Yaklaşık kaplama ağırlığı	Karar notu
Kil kiremit (Marsilya, alaturka)	%35–40	40–50 kg/m²	Ağır kaplama; karkas kesiti ve lata düzeni buna göre kurulur
Beton kiremit	%30–35	45–50 kg/m²	Kil kiremide yakın ağırlık, boyut toleransı daha dar
Shingle	%16–20	10–13 kg/m²	Alt sınıra yakın eğimlerde çift kat altlık ister
Onduline / oluklu bitümlü levha	%10 civarı	3–4 kg/m²	Levha boyu tam gidiyorsa; boyuna ek varsa eğim yükselir
Trapez sac	%7–10	5–7 kg/m²	Boyuna ek ve dar açıklıkta eğim ihtiyacı artar
Kenetli metal (dik kenet)	%5–7	5–7 kg/m²	Az eğimli geniş yüzeylerin çözümü; ek yeri kenetle kapanır
Sandviç panel	%7–10	9–13 kg/m²	Kaplama ve yalıtım tek levhada; ek yerleri belirleyici

Mevcut çatının eğimi istenen kaplamanın altındaysa iki yol vardır: eğimi karkasla yükseltmek ya da kaplamayı eğime uydurmak. Çoğu müstakil evde ikincisi hem daha ucuz hem daha az müdahaleli çıkar. Kaplama tiplerinin ayrıntılı karşılaştırması için kiremit çeşitleri ve kenet çatı sayfalarımız var.

Çatı arası kullanılıyorsa yalıtım nereye gelir?

Yalıtımın yeri, çatı arasının ne olacağına göre değişir. Depo ya da boş hacim olarak kalacaksa yalıtım en üst kat döşemesinin üstüne serilir; çatı arası soğuk ve havalandırılmış bırakılır. Bu kurgu hem daha ucuz hem daha az hata kaldırır. Çatı arası ısıtılan bir hacim olacaksa yalıtım mertek hattına taşınır ve iş bir katman kurgusuna dönüşür: iç yüzeyde buhar kesici, arada yalıtım, üstünde kesintisiz havalandırma boşluğu, en üstte su geçirmeyip buhar geçiren örtü.

İki nokta uygulamada en sık atlanan yerlerdir. Birincisi buhar kesicinin tarafıdır: sıcak tarafa, yani iç mekâna bakan yüze gelir; yanlış tarafa konan bir folyo yoğuşmayı önlemek yerine hapseder. İkincisi havalandırma boşluğudur; saçaktan girip mahyadan çıkacak şekilde kesintisiz olmalı, yalıtım levhası bu boşluğu tıkayacak kadar şişirilmemelidir. 5×10 cm merteğin yüksekliği çoğu zaman hem yalıtıma hem hava boşluğuna yetmez; bu durumda mertek altına çıta ile derinlik eklenir ya da yalıtım merteğin üstüne alınır. Katman kurgusunun ayrıntısı çatı arası yalıtımı sayfasında; yanlış kurgunun sonucunu çatı arasında yoğuşma sayfasında anlattık.

Tek seferde yenilemek neden parça parça onarımdan hesaplı?

Çatı işinde maliyetin önemli bir bölümü, yapılan işin miktarından bağımsız sabit kalemlerdir: emniyet düzeninin kurulması, iskele veya sepetli araç, moloz indirme ve nakliye, ekibin sahaya çıktığı gün. Bu kalemler bir metrekare için de yüz metrekare için de ödenir. Yüzeyi üç ayrı yıl üç ayrı onarımla kapatmak, bu sabit kalemleri üç kez ödemek demektir.

İkinci mesele malzeme uyumudur. Farklı yıllarda alınan kiremitler arasında renk tonu ve boyut toleransı tutmaz; üretimden kalkmış bir model için eşleme aramak çoğu zaman sonuçsuz kalır. Üçüncüsü ise ömür bütünlüğüdür: yeni yamanın ömrü, altındaki eski örtünün ömrünü aşamaz.

Bunun tersi de doğrudur. Çatının tamamı yorulmadıysa komple yenileme gereksiz masraftır — akıntı bir veya iki noktadan geliyorsa, kaplama elde ufalanmıyorsa ve ahşapta yaygın çürük yoksa doğru iş nokta onarımdır. Güncel piyasa aralıklarını ve resmî birim fiyat çıpalarını çatı fiyat rehberi sayfasında topladık.

Yenileme işi sırayla nasıl yürüyor?

1. Keşif ve ölçü. Çatı izdüşümü ile eğimli yüzey ölçüsü ayrı alınır; mahya, dere ve saçak hatları metretül olarak yazılır. Çatı arasına girip ahşabın durumu elle kontrol edilir.
2. Karar ve yazılı teklif. Söküm kapsamı, kaplama cinsi, altlık ve örtü tipi, ahşap onarımı için öngörülen kalem ve iskele ayrı satırlar hâlinde yazılır. Sökümde çürük çıkma ihtimali önceden konuşulur.
3. Söküm ve ahşap onarımı. Kaplama ve eski altlık indirilir, açığa çıkan mertek ve aşıklar tek tek gözden geçirilir, çürük uçlar kesilip aynı kesitte eklenir, birleşimler gerekiyorsa çelik lama ile takviye edilir.
4. Altlık ve örtü. Tahta veya OSB kaplama serilir, üzerine su yalıtım örtüsü çekilir, saçak ve mahya uçları bindirme yönüne dikkat edilerek kapatılır.
5. Kaplama montajı. Lata düzeni kurulur, kaplama saçaktan mahyaya doğru ilerler; kenar ve köşe bölgelerinde bağlantı sıklaştırılır.
6. Detaylar ve teslim. Dere sacı, baca dibi eteği, çatı penceresi çevresi, oluk ve alın tahtası tamamlanır; artık malzeme sahadan toplanır ve yüzeye su tutularak içeriden kontrol edilir.

Ruhsat gerekir mi?

İmar Kanunu, çatı onarımı ve kiremit aktarılması gibi taşıyıcı unsuru etkilemeyen işleri ruhsata tabi tutmaz. Kaplamanın, altlığın ve örtünün yenilenmesi bu kapsamda kalır. Buna karşılık çatının formunun, eğiminin ya da yüksekliğinin değiştirilmesi, ahşap karkasın çelik makas sistemiyle değiştirilmesi veya çatı arasının bağımsız piyese dönüştürülmesi taşıyıcı sisteme ve imar haklarına dokunur; bu işlerde belediyeden izin alınması gerekir. Sarıyer’in Boğaz hattındaki bazı parseller ayrıca özel imar rejimine tabidir; kaplama rengi ve çatı formu değişecekse işe başlamadan önce ilçe belediyesine sormak en doğrusudur.

Fiyatı ne belirler?

• Çatının geometrisi. Aynı metrekaredeki kırma çatı, beşik çatıdan daha fazla dere, mahya ve kesim demektir; işçilik farkı buradan çıkar.
• Kaplama cinsi ve altlık kurgusu. Tahta kaplama artı örtü ile doğrudan lata üzerine montaj arasında hem malzeme hem gün farkı vardır.
• Ahşaptan çıkan sürpriz. Söküm sonrası görülen çürük miktarı, teklifin en oynak kalemidir; bu yüzden keşifte alt ve üst ihtimali ayrı söylüyoruz.
• Erişim. Bahçe içinden vinç veya çatı asansörü kurulabiliyor mu, malzeme elle mi taşınacak, iskele cephenin kaçta kaçına kurulacak.
• Moloz. Sökülen kil kiremit ağırdır; miktar, indirme yöntemi ve döküm sahasına mesafe fiyata girer.
• Ek kalemler. Oluk, alın tahtası, kar tutucu, çatı çıkış kapağı ve baca şapkası çoğu zaman aynı işte yenilenir.

Arayın, çatıyı anlatın: eğimi, yaklaşık ölçüsü ve mevcut kaplama tipini söylediğinizde benzer işlerde konuştuğumuz ortalama aralığı telefonda söyleyebiliriz. Kesin rakam, yerinde ölçü alınıp karkasın durumu görüldükten sonra kalem kalem yazılı olarak çıkar. Yapısı ahşap olan yalı ve köşklerde iş çoğu zaman çatıyla sınırlı kalmaz, saçak ve cephe marangozluğuna taşar; o tarafı ahşap dış cephe onarımı sayfasında anlattık.