Garipçe'de Çatı Ustası: Kiremit, Ahşap Taşıyıcı ve Rüzgâr

Garipçe, Boğaz’ın Karadeniz’e açıldığı noktada, Rumelikavağı ile Rumelifeneri arasındaki küçük bir koya kurulmuş bir balıkçı köyü. Sarıyer merkezine yaklaşık 10 km uzaklıkta ve 3,9 km²’lik alanın yaklaşık %85’i orman, %10’u yerleşim, %5’i yol. Yavuz Sultan Selim Köprüsü’nün Avrupa yakası ayağı, köye komşu Garipçe Burnu’nda duruyor.

Bu tarif bir çatı sayfası için gereksiz coğrafya bilgisi gibi görünebilir; değil. Garipçe’de bir çatının nasıl yıprandığını belirleyen üç şey doğrudan bu konumdan çıkıyor: köyün Karadeniz fırtınalarına doğrudan açık olması, tuz yükünün yüksekliği ve köye ulaşımın tek dar yoldan sağlanması.

Taş duvar, ahşap taşıyıcı: burada çatı nerede biter?

Geleneksel dokuda yığma taş duvar üzerine ahşap çatı taşıyıcı, kırma çatı ve alaturka kiremit örtü bulunuyor. Böyle bir yapıda çatı, üstteki kiremit tabakasından ibaret değil; taşıyıcısı ahşap olan bir sistem. Kiremidi değiştirmek bu yüzden çoğu zaman sorunu çözmez, yalnızca ertelemeye yarar. Asıl mesele altındaki mertek, aşık ve saçak kirişinin durumudur.

Ahşapta çürüme genellikle su alan tek bir noktadan başlar ve lif yönünde ilerler. Dışarıdan görünen çürük, gerçek çürüğün ucudur. Bu yüzden bir Garipçe evinde kaplama açıldıktan sonra sağlam ahşabın nerede başladığını bulmak, onarımın kendisi kadar zaman alabiliyor. Ahşap çatı taşıyıcı yenileme işini bu yüzden kiremit işinden ayrı bir kalem olarak yazıyoruz — açılmadan verilecek kesin bir metraj dürüst olmaz.

Taş duvar tarafında ise iki tipik hasar var: deniz cephelerinde sıva dökülmesi ve tuz çiçeklenmesi, taş duvarlarda derz erimesi. Derz eridiğinde su duvarın içine girer ve ahşap çatı taşıyıcısının duvara oturduğu hatta ulaşır. Yani cephedeki bir derz sorunu, birkaç yıl sonra çatı taşıyıcısında bir çürüme olarak karşınıza çıkabiliyor. Bu iki işi burada mümkün olduğunca aynı iskeleyle birlikte planlıyoruz.

Sonradan yapılmış eklerde ve müştemilatlarda trapez sac ve onduline kullanılmış. Hafif örtülerde sorun genelde malzemenin kendisi değil sabitleme düzeni: rüzgâr levhayı vida başından çekerek deliği büyütüyor, delik büyüdükçe tutuş azalıyor ve su doğrudan içeri giriyor.

Karadeniz rüzgârı çatıda tam olarak ne yapıyor?

Köy Boğaz ağzında ve Karadeniz fırtınalarına doğrudan açık. Kuzey rüzgârı ile dalga serpintisi cephelere doğrudan vuruyor. Rüzgârın eğimli çatıdaki etkisi genelde yanlış anlaşılır: rüzgâr kiremidi üstten bastırıp kırmaz, altına girip yukarı kaldırır. Bu emme etkisi çatının ortasında değil, kenarlarında tepe yapar — mahya hattı, kenar kiremitleri ve saçağın ilk sırası.

Bu yüzden Garipçe’de mahya ve kenar kiremitlerinin harç ya da klips ile sabitlenmesini tercih değil, standart sayıyoruz. Bir kiremit kalktığında her zaman uçmaz; çoğu zaman birkaç santim kayar ve altındaki su yalıtım örtüsünün bindirmesini açar. Sonuç, kiremidin oynadığı noktadan metrelerce ötede beliren bir tavan lekesi olur. Çatı rüzgârda uçar mı sayfasında bu mekanizmayı ayrıntılı yazdık.

İkinci etken tuz. Boğaz ağzındaki bu konumda tuz yükü çok yüksek; çivi, vida, oluk, doğrama bağlantısı ve genel olarak metal aksamda korozyon hızlı ilerliyor. Burada paslanmaz ya da ağır galvaniz bağlantı elemanı seçimi bir kalite tercihi değil, işin ömrünü belirleyen bir zorunluluk. Pas genellikle sacın ortasından değil ek yerinden, kıvrımdan ve vida başından başlar; bir çatının sağlamlığını değerlendirirken galvaniz yüzeyin genel görüntüsüne değil tam olarak bu noktalara bakıyoruz.

Üçüncüsü nem. Mahalle alanının yaklaşık %85’i orman ve yerleşimi çevreleyen ağaç dokusu hem yaprak hem nem yükü getiriyor; kuzeye bakan cephelerde yosunlanma hızlanıyor. Kışın sis ve yüksek bağıl nem, ahşap taşıyıcı ile çatı arası havalandırmasını belirleyici hâle getiriyor. Çatı arasında damlama görülüyorsa bunun sızıntı değil yoğuşma olma ihtimali burada yüksek; ikisinin çözümü birbirinden tamamen farklı.

İşi burada asıl zorlaştıran: erişim ve izin

Köye tek karayolu bağlantısı var. Rumelikavağı-Rumelifeneri aksından ayrılan bu yol dar ve ağır araç için elverişsiz. Toplu ulaşım da yalnızca Hacıosman metro istasyonundan kalkan 150 numaralı otobüs hattıyla sağlanıyor. Köy içi sokaklar ise araç girişine elverişsiz derecede dar ve eğimli; malzeme büyük ölçüde elle ya da çok küçük araçla taşınıyor.

Buna bir de depolama sorunu ekleniyor: köy içinde şantiye kurulumu ve malzeme depolaması için alan yok. Bu iki koşulun birleşimi, işi günlük sevkiyat esasına göre planlamayı zorunlu kılıyor. Kıyı hattına yakın işlerde deniz tarafından tekne ile malzeme indirmek pratik bir alternatif; köyün iskelesi bu amaçla kullanılabiliyor. Hangi yolun seçileceğine malzemenin cinsine ve miktarına bakarak karar veriyoruz.

İzin tarafında ise dikkatli olmak gerekiyor. Köyün sit alanı olarak korunduğu basın kaynaklarında aktarılıyor; statünün derecesi ve tescil tarihi konusunda doğrulanmış bir bilgimiz yok. Ayrıca mahalle alanının büyük bölümü orman olduğu için parsel sınırı ile orman kadastro hattının ilişkisi yapılaşmanın temel kısıtı; kıyı bandında ise 3621 sayılı Kıyı Kanunu’nun kıyı kenar çizgisi hükümleri geçerli. Yavuz Sultan Selim Köprüsü ve Kuzey Marmara Otoyolu’nun Avrupa ayağı Garipçe Burnu’nda olduğu için köprü kamulaştırma ve koruma bandı köyün kuzey çeperini etkiliyor.

Bunların hepsi keşifte konuşulması gereken başlıklar. Biz de bu yüzden burada teklifi iki kalemde ayırıyoruz: yapılacak imalat ve o imalatın izin durumu. İzin gerektiren bir iş varsa süreç tamamlanmadan imalata başlamıyoruz.

Garipçe’de bir çatıya nasıl bakıyoruz?

Önce içeriden. Tavandaki lekenin çatı arasındaki karşılığını, merteğin ıslaklığını ve izin hangi yöne uzandığını görmeden çatıya çıkmıyoruz. Sonra mahya, kenar kiremidi ve saçağın ilk sırası — rüzgâr hasarı bu üç yerde toplanıyor. Ardından metal aksam: oluk, iniş borusu, dere sacı ve bağlantı elemanları. Son olarak da taş duvarın derz durumu ile ahşap taşıyıcının duvara oturduğu hat.

Nokta onarımın nerede bitip kaplama yenilemenin nerede başladığını çatı tamiri sayfasında anlattık. Sarıyer genelinde nasıl çalıştığımız ise Sarıyer çatı ustası sayfasında; Garipçe dahil kuzeydeki yerleşimlerin tamamına gidiyoruz.