Kanlıca'da Çatı Ustası: Kıyı Hattı ve Mihrabad Yamacı

Kanlıca, Boğaz’ın Anadolu yakasında Anadoluhisarı ile Çubuklu arasında kalan bir Boğaz köyü. Çatı açısından anlamlı olan şey idari sınırı değil, kesiti: yerleşim çok dar bir kıyı şeridi ile hemen arkasında sert yükselen bir yamaçtan oluşuyor, yamacın üstünde de Mihrabad Korusu var. Bu geometri mahalleyi pratikte iki ayrı yapı bölgesine ayırıyor — kıyıdaki tarihî yalı ve meydan hattı ile yamaçtaki konut dokusu. İkisinde de çatıya çıkıyoruz, ama iş aynı iş değil.

Kıyı hattında iş neden malzeme seçimiyle başlamıyor?

Kıyıda ahşap yalılar var ve bunlarda hâkim form belli: geniş saçaklı kırma ahşap çatı, alaturka kiremit örtü, ahşap kaplama cephe ve ahşap doğrama. Anadoluhisarı yönündeki kıyıda yer alan Hekimbaşı Salih Efendi Yalısı bu tipin belgeli bir örneği — ahşap ve bağdadi tekniğinde, biri üç, biri iki, biri tek katlı üç ayrı yapıdan oluşan ahşap çatılı bir kompleks; 1697’de yapıldığı, 1850’lerde Hekimbaşı Salih Efendi tarafından alınıp genişletildiği, 1978’de restore edildiği kayıtlı.

Bu tür yapılarda onarımın çerçevesini çizen şey ustanın tercihi değil. Tescilli kültür varlıklarında her müdahale ilgili Koruma Bölge Kurulu kararına tabi; çatı formu, eğimi, kaplama malzemesi, saçak çıkması ve doğrama tipi serbestçe değiştirilemiyor. Yani kiremidi shingle ya da sacla değiştirme fikri, teknik bir tartışma bile başlatmadan kapanıyor. Bir binanın hangi statüde olduğu parselden parsele değiştiği için keşifte ilk sorduğumuz şey tescil kaydı oluyor. Bu yapılardaki çalışma biçimimizi yalı ve köşk çatı restorasyonu sayfasında ayrıca anlattık.

Kıyıdaki tek anıt yapı tipi yalı da değil. Kanlıca İskelesi yanındaki İskenderpaşa Camii, giriş kitabesine göre 1559-60’ta tamamlanmış bir Mimar Sinan eseri ve Sinan’ın kubbeli değil çatılı camiler grubundan. Moloz taş ve tuğla hatıllı beden duvarları, çok köşeli gövdeli minaresi ve ahşap duvarlarla çevrili son cemaat yeri var. Bu tipte suyun girmesi en muhtemel iki nokta, çatı örtüsünün çok köşeli minare kaidesiyle birleştiği yer ve son cemaat yerinin saçak altı. Ahşap çatılı bir cami, bölgede geleneksel çatı onarımının en somut örneği sayılabilir.

Deniz kenarında olmak neyi hızlandırıyor?

Kanlıca doğrudan Boğaz kıyısı. Tuzlu su serpintisi ve sürekli yüksek nem, galvaniz oluk ve iniş borularında, çivi ve vidalarda, sac kaplamada ve demir bağlantı elemanlarında hızlı korozyona yol açıyor. Bu kıyı bandında bakır ve paslanmaz bağlantı tercihi bir lüks değil, doğrudan ömür meselesi. Ahşap yalılarda ise en sessiz bozulma noktası genellikle görünen yüzey değil, ahşabı bir arada tutan metal elemanlar oluyor.

Deniz seviyesine yakın ahşap alt kotlar ayrı bir kalem: sürekli su sıçraması altında oldukları için alt kaplama ve taşıyıcı ayak çürümesi bu bantta tekrar eden bir iş. Cephe ile çatıyı çoğu zaman aynı iskeleyle birlikte planlamamızın sebebi de bu; ahşap bina dış cephe onarımı ile çatı işini ayırmak burada çoğu zaman iki kat masraf demek.

Rüzgâr tarafında Boğaz’ın kuzey-güney ekseni belirleyici: kıyıya cepheden vuran rüzgârda geniş saçaklar kalkma açısından en zayıf eleman oluyor. Bir de hava koşullarıyla ilgisi olmayan riskler var. Hekimbaşı Salih Efendi Yalısı’nın kıyısında 1980’lerde yaşanan zemin çökmesi nedeniyle istinat duvarı yapılmış; 2018’de ise bir gemi çarpması aynı yapıda ciddi hasara yol açmıştır. Kıyı yapılarında hasar kaynağı yalnızca yağmur ve rüzgâr değil.

Yamaçta iş neye dönüşüyor?

Yamaç ve sırt kotlarında 1970 sonrası betonarme apartman ile müstakil villa ve köşk stoku karışık şekilde duruyor. Burada kırma çatı ve kiremit baskın; kısmen shingle ile onarılmış örnekler ve villa stokunda metal kenetli çatı görülüyor. İzin rejimi kıyıdaki kadar sıkı olmasa da yamacın kendi kısıtı var: koru ve orman alanları 6831 sayılı Orman Kanunu rejimi altında ve Beykoz’un yaklaşık yüzde altmışı orman alanı, dolayısıyla orman sınırına bitişik parsellerde yapılaşma ayrıca kısıtlı.

Yamacın çatıya en görünür etkisi ise yaprak. Mihrabad Korusu ve çevredeki orman dokusu sonbaharda ağır bir yük üretiyor; oluk ve süzgeç tıkanması burada bakım kalemi değil, mevsimsel zorunluluk. Tıkalı olukta su saçak alnına geri kaçıyor ve alın tahtası ile mertek ucunu içeriden çürütüyor. Belirtileri ve çözümü için oluk tıkandı ve dere ve oluk tamiri sayfalarına bakabilirsiniz. Ağaç gölgesiyle yüksek nemin birleştiği kuzey yüzlerde ise yosun ve liken hızlı ilerliyor; ahşap yüzeylerde mantar ve çürüme riski artıyor.

Erişim yamaçta da kolay değil. Koruya doğru çıkan sokaklar dik ve dar, uzun araç dönüşü sınırlı, malzeme aktarmalı taşınıyor. Kıyıda denizden yaklaşmak mantıklıyken sırt kotundaki bir eve karayolundan çıkmak gerekiyor — aynı mahallede iki farklı lojistik planı.

Bu yüzden Kanlıca’da keşif izin sorusuyla başlıyor

Burada verdiğimiz ilk cevap malzeme değil, statü oluyor: bina tescilli mi, parsel Boğaziçi Alanı’nın hangi bölgesinde, orman sınırına komşu mu. Bunlar netleşmeden ne kapsam ne de takvim konuşulabiliyor, çünkü malzeme ve detay seçimi burada teknik değil hukuki olarak belirleniyor. Sonrasında sıralama olağan: içeriden ıslaklığın yönü, oluk ve dere hattı, saçak altı, birleşim detayları, ardından erişim ve iskele planı. Komşu Boğaz köylerindeki farklı doku için Çubuklu ve Anadolu Hisarı sayfalarına, ilçe geneli için Beykoz çatı ustası, merkezimiz için Sarıyer çatı ustası sayfasına bakabilirsiniz.