Kuruçeşme'de Çatı Ustası: Yalı Çatısı ve Sırt Yamacı

Kuruçeşme, Ortaköy ile Arnavutköy arasında Boğaz kıyısı boyunca uzanan ince bir sahil şeridi. Ama mahalleyi tarif eden şey yalnızca bu bant değil: Beşiktaş’ın kentsel dönüşüm strateji belgesi Kuruçeşme’yi Ulus ve Kültür ile birlikte “dramatik doğal yapının sağladığı manzara seyir olanakları” taşıyan sırtlar arasında sayıyor. Yani kıyı bandının hemen ardında dik bir yamaç ve sırt hattı var. Kıyıda tek bir ana aks — Muallim Naci Caddesi — sırtta ise eğimli, dar sokaklar. Bu iki kesim aynı mahalle sınırları içinde olmasına rağmen çatı işi açısından ortak neredeyse hiçbir şey paylaşmıyor.

Semt adını 17.-18. yüzyıla tarihlenen bir çeşmeden alıyor; alanın önceden büyük ölçüde yeşil arazi olduğu, yeşil alanlar azalıp çeşme kuruyunca bugünkü adını aldığı aktarılıyor. Kaynaklar çeşmenin hangisi olduğu konusunda birbirinden ayrılıyor, dolayısıyla tek bir versiyonu kesin diye sunmuyoruz.

Kıyı bandı: parçalanmış bir yalı hattı

Sahil bandında 18. yüzyıldan itibaren yalı ve sahilsaray geleneği yerleşmiş. Bu geleneğin bugün ayakta duran en somut örneklerinden biri Muallim Naci Caddesi üzerindeki Muhsinzade Mehmet Paşa Yalısı: 18. yüzyıl başına, III. Ahmed dönemine tarihlenen iki katlı ahşap bağdadi yapı, 72 metrelik sahil cephesi, 15 oda, 4.527 m² arsa ve Osmanlı baroku bezeme.

Ancak kıyı bandını bugün kesintisiz tarihi bir cephe olarak düşünmek yanlış olur. Cumhuriyet döneminde Ortaköy-Kuruçeşme sahil şeridindeki sahilsaray ve yalıların bir bölümünün ihmal edildiği, satıldığı ve yıkıldığı, arazilerinin parsellendiği aktarılıyor. Bugünkü bant bu parçalanmanın üzerine kurulmuş: eski ve yeni yapı yan yana. Kıyıda ayrıca kamuya açık geniş alanlar var — Cemil Topuzlu Parkı ve 19 Temmuz 2005’te etkinlik alanı olarak açılan Kuruçeşme Arena, ki bu alan 2005 öncesinde otopark olarak kullanılıyordu. Kıyı bandının yakın dönemde işlev değiştirdiğinin somut kaydı.

Kıyıdan geriye çekildikçe sırt yamacında apartman dokusu başlıyor ve bu kesim kıyı bandının tipolojisinden tamamen ayrışıyor.

Ahşap taşıyıcı: çatı kararının başladığı yer

Ahşap yalı stokunun tanımlayıcı yapısal özelliği bağdadi ya da ahşap karkas taşıyıcı sistem. Bu, betonarme stoktan tamamen farklı bir onarım ve çatı müdahalesi rejimi gerektiriyor. Çatı yükü doğrudan ahşap taşıyıcıya aktarıldığı için kaplama ağırlığını değiştiren her karar taşıyıcının kendisiyle ilgili bir karar hâline geliyor. Bu tür yapılarda kaplamayı açmadan mertek, aşık ve saçak kirişinin durumunu söylemek mümkün olmuyor; yalı ve köşk çatı restorasyonunda işin gerçek kapsamı çoğu zaman açıldıktan sonra netleşiyor.

İkinci konu ölçek. Muhsinzade örneğindeki gibi 70 metreyi aşan deniz cepheleri; uzun kesintisiz dere ve oluk hatları, çok sayıda mahya ve baca demek. Su tahliyesinin tek bir noktada değil, cephe boyunca çözülmesi gerekiyor. Böyle bir çatıda tıkanan tek bir iniş borusu, cephenin metrelerce ötesinde bir noktada suyu geri kaçırabiliyor. Dere ve oluk tamiri burada nokta işi değil, hat işi.

Cephe tarafında ise tuzlu nem ve rüzgârın birleşimi ahşap kaplamada, saçak altı elemanlarında ve çatı ahşabında çürüme ve mantar riskini artırıyor. Ahşap stok bu açıdan betonarmeden belirgin biçimde daha kırılgan; boya ve koruyucu yenileme aralığı kısalıyor. Ahşap bina dış cephe onarımını çatı işiyle aynı iskele üzerinden planlamak, burada hem maliyeti hem sokakta geçen süreyi azaltıyor.

Sırt kesiminde çatı biçimi neye göre belirleniyor?

Sırt yamacındaki kesimde tablo değişiyor ve mevzuat öne çıkıyor. Beşiktaş Gerigörünüm ve Etkilenme Bölgesi Plan Notları uyarınca çatı yapılması şart, çatı meyili %33’ü aşamıyor, teras çatı ve çekme kat yapılamıyor, ayrık nizamda dört satıhlı kırma çatı ve saçaklı bitiş zorunlu. Saçak da ölçülü bir eleman: 0,50 m’den dar, 1,50 m’den geniş olamıyor ve ucu son kat döşemesinin üst seviyesini aşamıyor.

Kıyı bandında geniş saçağın işlevsel bir karşılığı da var: cepheyi yağmur ve deniz serpintisinden koruyan ilk eleman o. Yani buradaki saçak hem bir mevzuat kalemi hem bir dayanıklılık kalemi. Apartman çatı yenileme işlerinde saçak hattını ve mahya kotunu, örtü seçiminden önce konuşuyoruz.

Kanun tarafında da sırt kesimi için 2960 sayılı Boğaziçi Kanunu’nun 10. maddesi geçerli: geri görünüm bölgesinde TAKS azami %15 ve 4 kat, etkilenme bölgesinde TAKS %15 ve 5 kat. Kıyı bandı ise sahil şeridi ve öngörünüm bölgesi kapsamında; öngörünümde her türlü imar yetkisi Boğaziçi İmar Müdürlüğü’nde. Bu sınırın parsel bazında nereden geçtiği plan paftasından teyit edilmeli.

Tuz, yağış ve rüzgâr: bakımın takvimi

Yapı stokunun büyük bölümü doğrudan su kenarında olduğu için sürekli tuzlu nem, dalga serpintisi ve yüksek bağıl nem burayı iç mahallelerden ayıran birincil koşul. Metal dere, oluk, mahya kapağı, bağlantı ve tespit elemanlarında korozyon hızlanıyor; malzeme seçimi bu yüzden estetik değil ömür meselesi.

Boğaz koridoru kıyı bandında rüzgâra engelsiz açık ve sırt hattı ile kıyı arasındaki kot farkı yerel rüzgâr hızlanmasına elverişli. İstanbul kayıtlarında ölçülmüş en hızlı rüzgâr 20,8 m/sn (28.10.2010). Yağış tarafında Aralık 99,2 mm ve Ocak 88,8 mm ile zirvede; kasım-şubat aralığı kıyı bandındaki su yalıtımı ve dere-oluk kapasitesi için kritik dönem. Düzenli çatı bakımını bu takvime göre, yağış mevsimi başlamadan önceye planlıyoruz.

Şantiye tarafında bir kısıt daha var: Boğaziçi sit alanının tümünde moloz ve toprak döküm alanı açılamıyor, dolgu ve hafriyat yapılamıyor, siluet alanlarında makineli araçlarla hafriyat yapılamıyor. Parselde hafriyat sınırı bina tabanı seviyesinde en çok 2,00 m dışına taşabiliyor. Ayrıca Boğaziçi Kanunu’nun 5. maddesi koru ve yeşil alan sayılan yerlerdeki ağaç varlıklarının yok edilmesini yasaklıyor; parsel içi ağaç dokusuna müdahale edilemiyor, bu da vinç ve iskele yerleşimini fiilen sınırlayan bir başlık.

Kuruçeşme’ye keşfe Sarıyer’deki atölyemizden sahil hattı boyunca geliyoruz. Tek akslı, tek cepheli bir şantiyede en değerli şey hazırlık olduğu için ölçü, kesim ve kaynak işlerini atölyede bitirip parsele montaja hazır getiriyoruz.