Yağmur suyu deposu hesabı: çatıdan yılda kaç litre su toplanır?

Yağmur suyu hesabının en güzel tarafı, çekirdeğinin tek bir cümleye sığmasıdır: bir metrekareye düşen 1 milimetre yağmur, tam olarak 1 litredir. Geri kalan her şey bu çarpımın üzerine eklenen kayıp payıdır. Bu sayfa, mal sahibinin kendi çatısı için yıllık toplanabilir suyu ve ona uygun depo hacmini kabaca çıkarmasını amaçlar.

Dikkat edilecek ayrım şu: burada anlatılan toplam hesabıdır. Aynı çatının bir sağanakta saniyede kaç litre ürettiği ayrı bir sorudur ve onu yağmur suyu debisi hesaplama sayfasında ele aldık.

Formül ve değişkenler

Toplanabilir su (litre) = Çatı alanı (m²) × Yıllık yağış (mm) × Toplama katsayısı × Filtre verimi

Çatı alanı, eğik yüzeyin gerçek alanı değil yatay izdüşümüdür. Yağmur eğime değil, yukarıdan bakıldığında görünen alana düşer.

Yıllık yağış, bölgenin uzun yıllar ortalamasıdır. İstanbul için bu değer kabaca 800 milimetre bandındadır; kesin sayı için ilgili meteoroloji istasyonunun verisi kullanılır.

Toplama katsayısı, kaplamanın suyu ne kadarını depoya ulaştırdığını gösterir. Bu, drenaj hesabındaki akış katsayısından farklıdır ve daha düşüktür: burada ıslanma, buharlaşma ve yüzeyde tutulan su da kayıp sayılır.

Kaplama	Toplama katsayısı
Metal çatı (sac, kenetli metal)	0,90
Kiremit	0,80 – 0,85
Shingle	0,80
Membran kaplı düz teras	0,80
Çakıl serili teras	0,60
Bitkilendirilmiş çatı	0,30

Filtre verimi, ön filtrede ve ilk yıkamada kaybedilen suyu karşılar; yaygın kabul 0,85 ile 0,90 arasındadır.

Adım adım örnek: 120 metrekare kiremit çatısı olan ev

Müstakil bir ev. Çatının yatay izdüşümü 120 metrekare, kaplama kiremit, bölge yılda 800 milimetre yağış alıyor. Bahçe 150 metrekare.

Birinci adım — brüt su. 120 × 800 = 96.000 litre. Bu, çatıya bir yılda düşen toplam yağmurdur.

İkinci adım — kaplama kaybı. 96.000 × 0,85 = 81.600 litre. Aradaki 14.400 litre, kiremidin ıslanmasında, yüzeyde tutulan ve buharlaşan suda gider.

Üçüncü adım — filtre ve ilk yıkama kaybı. 81.600 × 0,90 = 73.440 litre, yani yılda yaklaşık 73 metreküp.

İlk yıkama kaybını ayrıca görmek isterseniz: her yağışın ilk 0,5 milimetresi atılıyorsa bu çatıda yağış başına 120 × 0,5 = 60 litre gider. Yılda seksen yağışlı gün varsayımıyla 4.800 litre eder — üçüncü adımdaki kaybın büyük kısmı budur.

Dördüncü adım — depo hacmi, tüketimden. Bahçe yaz aylarında metrekare başına günde 1,5 litre su istiyorsa günlük ihtiyaç 150 × 1,5 = 225 litre. Üç haftalık kurak dönemi köprülemek için 225 × 21 = 4.725 litre.

Beşinci adım — depo hacmi, orandan. Yıllık toplanabilir suyun yaklaşık %6’sı: 73.440 × 0,06 = 4.406 litre.

İki yöntem birbirine yakın çıkıyor. Ticari ölçülere yuvarlandığında doğru seçim 5 metreküplük bir depodur.

Suyun ne zaman geldiği, ne kadar geldiğinden önemli

Yıllık 73 metreküp, yıla eşit dağılmaz. İstanbul ve Boğaz hattında yağışın büyük bölümü ekim–mart arasında düşer; suya en çok ihtiyaç duyulan haziran–eylül aralığı ise en kurak dönemdir. Bunun iki sonucu var.

Birincisi, depo kışın taşar. Bu bir arıza değildir; deponun taşma ağzı bu yüzden vardır ve fazla su kontrollü biçimde drenaja verilir. İkincisi, depoyu büyütmek kazancı doğru oranda artırmaz. İki katı hacimdeki bir depo, toplanan suyun iki katını kullandırmaz; yalnızca kurak dönemi biraz daha uzun köprüler. Kazancı belirleyen depo değil, yaz aylarındaki tüketimdir.

Fire ve pay: hesabın üstüne ne eklenir?

• Ölü hacim. Depo tepesine kadar kullanılmaz. Dipte çökelen tortu ve pompanın emiş kotu için hacmin yaklaşık onda biri hesap dışı bırakılır.
• Taşma hattı. Deponun taşma ağzı, kendisine giren hat kadar su geçirebilmelidir. Dar bırakılan taşma ağzı, sağanakta suyun geri tepip depo çevresini su altında bırakmasına yol açar.
• Ön filtre kapasitesi. Filtre yıllık toplama göre değil, en sert sağanaktaki anlık debiye göre seçilir. Küçük kalan filtre suyu depoya sokamaz, doğrudan taşmaya yollar.
• Oluk ve hat kaybı. Tıkalı bir iniş ağzı, eğimi bozulmuş bir oluk ve saçaktan dökülen su hesapta görünmez. Toplama sisteminin verimini hattın durumu belirler; parçaların bakımını çatı oluğu ve dere sayfasında anlattık.
• Kış payı. Donma riski olan yerlerde yer üstü deposu kışın boşaltılır; o dönemde toplama fiilen durur.

Sonuç neden kesin değil?

Yıllık yağış bir ortalamadır; gerçek yıllar bu ortalamanın belirgin biçimde altında ya da üstünde gelir. İki kurak yıl üst üste geldiğinde hesap tutmaz. Toplama katsayısı da sabit değildir: aynı kiremit çatı, uzun bir kuraklık sonrası ilk yağmurda suyun çoğunu kendisi emer, ıslak mevsimde ise neredeyse tamamını iletir. Üçüncü belirsizlik tüketim tarafındadır — bahçenin su ihtiyacı bitki türüne, toprağa ve o yazın sıcaklığına göre kat kat değişir.

Bu yüzden çıkan sayıyı bir taahhüt değil, ölçek göstergesi olarak okuyun: 73 metreküp ile 7 metreküp arasındaki farkı doğru gösterir, 73 ile 68 arasındaki farkı göstermez.

Ne zaman gerçek ölçü ve proje şart olur?

Kaba hesap, bir bahçe deposunun mantıklı büyüklüğünü seçmeye yeter. Şu durumlarda yerinde ölçü ve tesisat projesi gerekir: depo gömülecekse (zemin, su tablası ve araç yükü devreye girer); toplanan su bina içinde rezervuar besleyecekse (şebeke ile ayrım ve geri emme koruması zorunludur); apartman ya da site ölçeğinde ortak sistem kurulacaksa; depo çatıya, terasa veya bir betonarme döşemenin üstüne oturtulacaksa.

Son madde en çok atlananıdır: bir metreküp su bir ton demektir. Beş metreküplük dolu bir depo, tek noktada beş ton kalıcı yüktür. Bunun yapısal karşılığını su deposu çatı yükü sayfasında ayrıca anlattık. Toplama hattı yenilenecekse iş dere ve oluk tamiri, kaplama da değişecekse müstakil ev çatı yenileme kapsamına girer.