Galvaniz mi alüzink mi: hangi sac hangi işte doğru?

Sac çatı teklifleri karşılaştırılırken en çok konuşulan satır kalınlıktır — 0,50 mi 0,60 mı. Oysa bir sac çatının kaç yıl dayanacağını belirleyen şey çeliğin kalınlığı değil, üstündeki metalik kaplamanın cinsi ve gramajıdır. Galvaniz ile alüzink arasındaki tartışma tam olarak bu satırın tartışmasıdır.

İkisi de aynı ürün ailesindendir: sürekli daldırma yöntemiyle kaplanmış çelik levha, TS EN 10346 kapsamında beyan edilir. Fark, banyodaki alaşımdadır ve o alaşım, korumanın nasıl çalıştığını değiştirir.

İki kaplama, iki ayrı koruma mantığı

Galvaniz sacın üstünde çinko vardır. Çinko çelikten daha aktif bir metaldir; yüzeyde bir çizik açıldığında ya da levha kesildiğinde, açıkta kalan çeliği korumak için kendini tüketir. Buna kurban koruma denir ve pratik karşılığı şudur: küçük hasarlar kendiliğinden tolere edilir.

Alüzink adı ticari bir addır; genel karşılığı alüminyum-çinko kaplı sacdır. Kaplamanın büyük bölümü alüminyum, kalanı çinko ve az miktarda silisyumdur. Alüminyum, yüzeyde çok kararlı bir oksit tabakası kurar ve bariyer gibi davranır; bu yüzden düz, kesilmemiş yüzeylerde ömür belirgin biçimde uzar. Buna karşılık kurban koruma etkisi zayıflar: kesik kenarda çinko kadar cömert davranmaz.

Tek cümleyle: çinko yarayı sarar, alüminyum yaranın açılmasını geciktirir.

Bu ayrım, iki ürünün nerede öne çıktığını da açıklar. Bir çatı yüzeyi ne kadar bütün ve kesintisizse, koruma o kadar bariyer üstünden yürür; yüzey ne kadar parçalı, delikli ve kesikliyse koruma o kadar kenar davranışına bağlanır. Aynı sac, birinci durumda uzun ömürlü, ikinci durumda beklenenden erken yorulan bir malzeme olabilir. Bu yüzden karşılaştırma soyut bir dayanıklılık yarışı değildir: önce yüzeyin nasıl bir yüzey olduğu tarif edilir, sonra kaplama seçilir.

Ölçüt ölçüt karşılaştırma

Ölçüt	Galvaniz (Z)	Alüzink (AZ)
Koruma biçimi	Katodik; kesik kenarı kurtarır	Bariyer; düz yüzeyde üstün
Düz yüzeyde ömür	Daha kısa	Aynı gramajda belirgin daha uzun
Kesik kenar davranışı	Af edici	Menzili kısa, kenar korunmalı
Keskin büküm	Sünek, çatlamaya dirençli	Daha hassas, yarıçapa dikkat
Kaynak	Uygulanabilir	Kaplama bozulur, tamir ister
Yüksek sıcaklık	Sınırlı	Daha dayanıklı
Taze harç ve amonyak	Daha dirençli	Duyarlı, korunmalı
Güneş yansıtma	Orta	Yüksek
Malzeme maliyeti	Bir kademe düşük	Bir kademe yüksek
Boyalı hâlde fark	Azalır ama kenarda sürer	Azalır ama kenarda sürer

Tabloda görülen tablo bir üstünlük sıralaması değil, iş bölümüdür. Bir sac aynı anda hem çok kesilip bükülüp hem de otuz yıl boyunca güneş altında düz durmaz; hangi yükün baskın olduğu bilinirse sütun kendiliğinden seçilir.

Gramaj, kalınlıktan önce gelir

Kaplama kodu iki parçadan oluşur: harf ve sayı. Harf kaplamanın cinsini, sayı ise metrekareye düşen kaplama ağırlığını verir. Aynı 0,50 mm kalınlıktaki iki levhadan biri düşük gramajlı, diğeri yüksek gramajlı olabilir; ikisi de aynı görünür, ikisi de aynı ölçüyü verir ve ömürleri kat kat farklı çıkar.

Bu yüzden teklif okurken sorulacak sıra şudur: önce kaplama kodu ve gramajı, sonra boya sistemi, en sonda kalınlık. Bu sıra tersine döndüğünde karşılaştırma anlamını yitirir; iki teklif aynı kalınlığı yazıp bambaşka iki ürünü tarif ediyor olabilir. Belgede kaplama kodu görünmüyorsa eksik olan bilgi değil, taahhüttür. Kalınlık taşıma ve ezilme davranışını belirler, ömrü belirlemez. Kalınlığın ne işe yaradığı trapez sac kalınlığı ne olmalı sayfasında ayrıca ele alınıyor; ürün ailesinin tamamı ise çatı sacı çeşitleri sayfasında.

Farkın sahada göründüğü üç yer

Kesik kenarlar. Fabrika levhası temizdir; sahada kesilen her kenar korumasız çelik demektir. Kesimi çok olan bir işte — bol dormerli, kırıklı, dereli bir çatı — galvanizin kurban koruması gerçek bir avantajdır. Az kesimli, mahyadan saçağa tek levha giden geniş bir yüzeyde ise alüzink kendi alanındadır.

Büküm ve kenet. Kenetli sistemlerde levha defalarca kıvrılır. Alüminyum-çinko kaplama daha sert olduğundan keskin yarıçaplarda kaplamada mikro çatlaklar oluşabilir; üretici tarafından verilen minimum büküm yarıçapına uyulur. Kenet sisteminin genel mantığı kenetli metal çatı sayfasında.

Ortam kimyası. Taze harç, ıslak beton, hayvan barınağı ve klorlu ortamlar alüzink için zorlayıcıdır. Deniz serpintisine doğrudan maruz kalan konumlarda ise ikisi de sınırdadır ve kaplama sınıfı bir kademe yukarı çekilir.

Hangi işte hangisi

• Geniş, az kesimli, açık havaya bakan çatı yüzeyi: alüzink. Ömür avantajı burada tam olarak karşılığını bulur. Trapez profildeki karşılığı trapez sac sayfasında.
• Kesimi, deliği ve bükümü çok olan imalat, korkuluk, karkas, bağlantı parçaları: galvaniz. Kenar toleransı bu işlerde belirleyici.
• Kaynaklı çelik imalat ve montaj: galvaniz. Kaynak sonrası tamir hem kolay hem yaygın; iş çelik çatı kapsamındaysa bu satır baştan planlanır.
• Yalıtımlı panel gövdesi: çoğu üretimde her iki kaplama da bulunur; burada belirleyici olan dış yüzeyin boya sistemi ve yapının ortamıdır.
• Görünür konut çatısı: çıplak sac yerine boyalı sistem seçilir; kaplama tercihi boyanın altında yine sorulur ama görünümü boya belirler.

İkisinin de yeterli olmadığı durum

Bazı ortamlarda bu tartışma anlamını yitirir. Deniz serpintisinin doğrudan vurduğu bir kıyı yapısında, klorlu havuz hacminin üstünde ya da kimyasal proses barındıran bir tesiste çinko esaslı kaplamaların ikisi de beklenenden çok önce tükenir; orada paslanmaz, alüminyum ya da bakır esaslı çözümlere geçilir.

İkinci durum daha yaygın: ısıtılan bir hacmin üstünde tek kat sac, kaplama sınıfı ne olursa olsun eksik bir çözümdür. Sorun korozyon değil, soğuk metal yüzeyde yoğuşan nemdir; damlayan su çatı akıyor sanılır. Bu kurgunun neden ayrı bir katman planı gerektirdiği metal çatı terlemesi sayfasında anlatılıyor. Kaplama seçimi ancak katman kurgusu doğru kurulduktan sonra anlam taşır.