Taş yünü mü cam yünü mü: hangisini nereye koymalı?

Taş yünü ile cam yünü karşı karşıya konulan iki rakip gibi anlatılır; oysa ikisi de aynı ailenin, mineral yünlerin üyesidir ve aynı ürün standardı olan TS EN 13162 kapsamında beyan edilir. Aradaki fark hammaddededir: taş yünü bazalt gibi volkanik taşın, cam yünü ise silis kumu ve geri dönüşüm camının eritilip lif hâline getirilmesiyle üretilir. Bu tek fark, ürünün hangi yoğunlukta çıkabildiğini, hangi sıcaklığa kadar biçimini koruduğunu ve üstüne yük binip binemeyeceğini peşinen belirler.

Bu sayfa hangisinin daha iyi malzeme olduğunu tartışmıyor; hangi yüzeyin hangisini istediğini anlatıyor. Ürünlerin tek tek künyeleri taş yünü ve ısı yalıtım malzemeleri sayfalarında duruyor.

Temel fark yoğunlukta, ısı iletkenliğinde değil

Yalıtım seçiminde ilk bakılan sayı olan ısı iletkenliği, bu iki ürünü birbirinden ayırmaya yetmez. Değer aralıkları geniş ölçüde çakışır; iyi bir cam yünü ile iyi bir taş yünü arasındaki fark, aynı aileden iki farklı ürün arasındaki farktan küçük kalabilir. Karar başka bir yerden çıkar.

Cam yünü çok ince liflerden oluşur ve düşük yoğunlukta bile havayı iyi hapseder; şilte biçiminde tipik olarak taş yününün epeyce altında bir yoğunlukta üretilir. Taş yünü ise aynı yalıtım değerini daha ağır bir gövdeyle verir, buna karşılık o ağırlığın karşılığında bir şey kazanır: biçim kararlılığı. Yüksek yoğunluklu taş yünü levhası üstüne binen yükü taşır, dübellenir, sıvanır ve düşey yüzeyde kendi ağırlığıyla sarkmaz. Cam yünü şiltesi bunların hiçbirini yapmaz; onun işi bir boşluğu doldurmaktır.

Ölçüt	Taş yünü	Cam yünü
Ürün standardı	TS EN 13162	TS EN 13162
Yangın sınıfı (kaplamasız)	A1, yanmaz	A1, yanmaz
Tipik yoğunluk bandı	Şiltede orta, cephe ve teras levhasında yüksek	Şiltede düşük
Basınç altında davranış	Yüksek yoğunlukta yük taşır	Yük taşımaz, ezilir
Yüksek sıcaklık	Lifi çok yüksek sıcaklıklara kadar dayanır	Daha erken yumuşar
Düşey yüzeyde	Sarkmaz	Zamanla sarkabilir
Ağırlık	Daha ağır	Belirgin biçimde hafif
Nakliye ve depolama	Sıkışmaz, yer kaplar	Sıkıştırılmış paket, az yer kaplar
Aynı yalıtım için maliyet	Daha yüksek	Daha düşük

Tablodaki son iki satır sahada göründüğünden daha belirleyicidir. Dar bir çatı arası kapağından yüksek yoğunluklu levha geçirmek çoğu binada mümkün değildir; sıkıştırılmış cam yünü paketi ise merdivenden çıkar ve içeride açılır. Bu, teknik bir üstünlük değil ama gerçek bir kısıttır.

Su ve buhar karşısında ikisi de aynı tarafta

İki ürün de açık gözeneklidir, yani buhar geçirir. Bu, nefes alan bir kurguda istenen bir davranıştır: yapı elemanının içine giren buharın dışarı çıkabilmesi gerekir. Ama aynı özellik, ikisini de suya karşı savunmasız bırakır. Islanan mineral yün, içindeki havayı kaybettiği için yalıtım değerini de kaybeder.

Ayrışma ıslandıktan sonra başlar. Taş yünü su itici katkılıdır ve lifleri dik durur; yüzeye düşen damla içeri çekilmez, kaynak kesildiğinde toparlanma şansı daha yüksektir. Cam yünü ıslandığında ağırlaşır, oturur ve kuruduğunda eski kalınlığına dönmez — kalınlığını kaybeden yalıtım artık beyan edilen değeri vermez. Bu yüzden ıslanmış bir katmanda karar kurutmak değil değiştirmektir; ayrıntısı ıslanmış yalıtım kurur mu sayfasında.

Suyun kaynağı çoğu zaman kaçak bile değildir. Buhar dengesi kurulmadan, havalandırması kapatılmış bir çatı arasında yoğuşma yalıtımı içeriden ıslatır ve mesele malzeme seçimi olmaktan çıkar (çatı arasında yoğuşma). Hangi yünü seçerseniz seçin, havalandırmanın kapatılmaması şartı değişmez.

Yangın ve sıcak yüzeyler

İkisi de kaplamasız hâlde A1 sınıfıdır, yani yanmaz. Bu yüzden “cam yünü yanar mı” sorusunun cevabı hayırdır. Fark yanıp yanmamada değil, lifin yüksek sıcaklıkta biçimini koruma süresinde ortaya çıkar: taş yünü lifi çok daha yüksek sıcaklıklara kadar dayanır, cam yünü daha erken yumuşar.

Bunun pratik karşılığı dar ama kesindir. Şömine ve baca çevresi, sıcak boru sarımı, sanayi tipi ekipman yalıtımı ve yangın kompartıman detayları taş yünü ister. Dış cephe mantolamasında polistiren levhalı sistemlerde kat aralarına çekilen yangın bariyeri şeritleri de aynı nedenle taş yünüdür. Yalıtımın yangın davranışını nasıl değiştirdiği ayrı bir soruda ele alınıyor.

Bir uyarı: folyolu ya da kâğıt kaplamalı şilteler kaplamasız hâllerinin sınıfını taşımaz. Belge hangi ürün için verilmişse o geçerlidir.

Ses tarafında yoğunluk konuşur

Her iki ürün de gözenekli soğurucudur ve boş bir hacme göre ikisi de belirgin fark yaratır. Ama ses yalıtımında yoğunluk doğrudan performansa çevrilir: daha ağır bir katman, düşük frekanslı gürültüyü daha çok tutar. Bölme duvarda, komşu duvarında ve trafik gürültüsünde taş yünü bu yüzden öne çıkar.

Çatıda bunun tipik karşılığı ince sac kaplamanın altındaki yağmur sesidir. Yoğun bir şilte, sesi kesmez ama duyulur biçimde sönümler (metal çatı ses yapıyor). Buna karşılık boş bir çatı arasında, altındaki hacim zaten döşemeyle ayrılmışsa, ses gerekçesiyle taş yününe çıkmak karşılığı olmayan bir masraftır.

Hangi durumda hangisi

• Çatı arası döşemesine serme, mertek arası doldurma, asma tavan üstü: cam yünü. Yük yok, sıcaklık yok, alan geniş — kazanan taraf maliyet ve hafiflik. İşin kapsamı çatı arası yalıtımı sayfasında.
• Sıvanan cephe, dübellenen levha, kat arası yangın şeridi: taş yünü. Levhanın kendi biçimini koruması şart.
• Teras çatıda şap ya da koruma katmanının altı: taş yününün teras için üretilmiş yüksek yoğunluklu levhası. Cam yünü orada ezilir; ayrıntı teras çatı yalıtımı tarafında.
• Çelik çatı, sandviç panel dolgusu, geniş açıklıklı sanayi yapısı: taş yünü. Yangın davranışı ve biçim kararlılığı burada belirleyici.
• Baca dibi ve sıcak yüzey çevresi: taş yünü, tartışmasız (baca dibi yalıtımı).
• Sürekli ıslak kalan, su altında kalabilen, toprakla temas eden yüzey: ikisi de değil. Orada kapalı gözenekli levha konuşulur (XPS ve EPS).

Son ölçüt en çok atlanan olanı: bu katman ileride açılabilecek mi? Çatı arasına serilen bir şilte istenirse kaldırılır, kontrol edilir, değiştirilir. Şapın ya da sıvanın altına giren bir levha ise binanın ömrü boyunca orada kalır. Açılamayacak bir yere konulan malzemede hata payı sıfırdır — seçim tereddütlüyse, tereddüt hep açılabilen katmanda çözülür. Kalınlık kararı ise ayrı bir hesap; kaç santim yalıtım gerektiği malzeme adından değil, yüzeyden ve iklimden çıkar.