Çatı vidası: conta, korozyon sınıfı ve doğru sıkma

Metal çatıda kaçakların büyük bölümü sacın kendisinden değil, sacı tutan bağlantılardan gelir. Sebep basit: kaplama her metrekaresinde sağlamdır, ama her vida noktasında delinmiştir. Çatı vidası bu yüzden sıradan bir bağlantı elemanı değildir — hem yükü aktarmak hem de kendi açtığı deliği kapatmak zorundadır.

Bu ikinci işi vidanın kendisi yapmaz. Vidanın başı ile kaplama arasında, metal bir pula fabrikada vulkanize edilmiş EPDM conta durur. Sıkma sırasında bu conta yassılaşır, deliğin çevresine yayılır ve suyun girmesini engeller. Dolayısıyla sızdırmazlık bir kimyasal ürünün değil, doğru ölçüde bastırılmış bir kauçuğun işidir.

Uç tipi: altlık neyse vida ona göre seçilir

Çatı vidası seçiminin ilk sorusu, vidanın neye gireceğidir.

Matkap uçlu vida, ucunda dişler başlamadan önce malzemeyi delen küçük bir matkap ağzı taşır. Metal altlıklarda — çelik aşık, Z profil, C profil, ikinci kat sac — önceden delik açma ihtiyacını ortadan kaldırır. Altlık kalınlaştıkça matkap ağzının boyu da uzar; ince sac için üretilmiş bir vida kalın profili delemeden ısınır ve ucunu kaybeder.

Sivri uçlu (ahşap) vida, dişleri daha kaba ve aralıklıdır. Ahşap altlıklarda kullanılır; matkap uçlu vidanın ahşapta gereğinden fazla malzeme kaldırıp tutuşu zayıflatması bu yüzdendir.

Boy seçimi de altlıktan çıkar. Vida, kaplamanın ve varsa yalıtımın toplam kalınlığını geçtikten sonra taşıyıcıda yeterli diş tutacak kadar uzun olmalıdır. Sandviç panelde bu hesap doğrudan panel kalınlığına bağlıdır ve her kalınlık için ayrı boy istenir; konu sandviç panel sayfasında ayrıntılı.

Korozyon sınıfı ve metal uyuşmazlığı

Ortam	Uygun gövde/kaplama	Not
Korunaklı, iç mekân, kuru	Galvaniz kaplı çelik	En ekonomik seçenek
Normal dış ortam	Sıcak daldırma galvaniz ya da özel kaplamalı	Yaygın çatı seçimi
Deniz havası, yüksek nem, kimyasal ortam	Paslanmaz gövdeli	Uzun ömürlü ve maliyeti yüksek
Alüminyum ya da bakır kaplama	Paslanmaz ya da kaplamayla uyumlu gövde	Galvanik korozyon riski nedeniyle

Tablonun son satırı en çok atlanan konudur. Farklı metaller nemli bir ortamda temas ettiğinde biri diğerinin yerine yenilir; buna galvanik korozyon denir. Alüminyum bir kaplamaya yanlış gövde malzemesinden vida vurmak, sacın vida çevresinden delinmesiyle sonuçlanır. Aynı mantık kenet detaylarında klips ve bağlantı elemanları için de geçerlidir (kenetli metal çatı).

Vida başının boyalı olması bir korozyon sınıfı değildir; kaplamanın rengiyle uyum içindir. Pas sorunu genellikle boyanın altından, gövdeden başlar. Metal çatıda görülen kırmızı akıntı lekelerinin kaynağını metal çatı korozyon sayfasında ele aldık.

Sıkma torku: kaçağın en sık kaynağı

Contalı vidada doğru sıkma, bir hisle değil bir görüntüyle tanımlanır. Doğru sıkılmış vidada conta pulun altında hafifçe yayılmış, sacla tam temas etmiş ve pulun kenarından dışarı taşmamıştır.

Fazla sıkma en sık yapılan hatadır. Conta ezilir, dışarı fışkırır ve esnekliğini kaybeder; artık kaplamanın ısıl hareketini izleyemez. Ayrıca sac vidanın çevresinde çukurlaşır ve bu çukur su biriktirir; trapez sacda profil kanadı ezilerek deforme olur.

Az sıkma ise contayı hiç oturtmaz. Delik pratikte açık kalır, vida da rüzgârda çalışarak deliği büyütür.

Doğru uygulama, darbeli anahtar yerine tork ayarlı vidalama makinesi kullanmak ve ayarı işin başında birkaç deneme vidasıyla bulmaktır. Yeni bir kalınlığa, farklı bir profil ya da altlığa geçildiğinde ayar yeniden denenir.

Yerleşim, sıklık ve montaj hataları

• Kenarlar sıklaştırılır. Rüzgâr emişi çatının ortasında değil, kenar şeritlerinde, mahyada ve köşelerde en yüksektir. Vida sıklığı bu bölgelerde artırılır; aynı sıklığın her yere uygulanması yaygın ama yanlış bir alışkanlıktır. Konunun sonucunu çatı rüzgârda uçar sayfasında anlattık.
• Vida taşıyıcıya isabet etmelidir. Aşığın kenarını sıyıran ya da tamamen boşluğa giden vida hem tutmaz hem delik açar. Hatalı delik boş bırakılmaz; uygun bir elemanla kapatılır.
• Eğik çakılan vida sızdırır. Conta ancak yüzeye dik oturduğunda düzgün yayılır; eğik vidada bir kenar ezilir, diğeri açık kalır.
• Sökülen vida aynı deliğe geri takılmaz. Bir kez sıkılmış conta işini yapmıştır; sökülen noktada daha büyük çaplı, yeni contalı bir vida kullanılır.
• Matkap talaşı süpürülür. Sac yüzeyinde bırakılan çelik talaş, ilk yağmurda paslanır ve kaplamanın boyasında kalıcı lekeler bırakır.
• Yalıtımlı kesitte vida köprü kurar. Metal vida, yalıtımın içinden geçerek soğuk bir nokta oluşturur; iç yüzeyde vida hizasında görülen nokta nokta ıslaklık genellikle bunun sonucudur (metal çatı terleme).

Ömür, bakım ve alırken bakılacaklar

Metal çatıda kaplama ile vida aynı hızda yaşlanmaz. Kaplamanın boya sistemi uzun ömürlüdür; contanın güneşe açık yüzeyi ise daha erken sertleşir ve çatlar. Buna bir de ısıl hareket eklenir: sac gün içinde genleşip büzüldükçe vidayı sürekli çalıştırır ve zamanla gevşetir. Bu yüzden vida hattı, metal çatıda kendi başına bir bakım kalemidir.

Periyodik kontrolde bakılacaklar nettir: sertleşmiş ya da yarılmış conta, başın çevresinde pas halkası, yükselmiş ve elle oynayan vida, çevresinde çukurlaşmış sac. Tek tük bulgu noktasal onarımla kapatılır; bulgular bir hat boyunca yayılmışsa o hattaki vidaların tamamı bir üst çapla değiştirilir. Bu kontrolü nasıl yürüttüğümüz çatı bakımı sayfasında; sac kaplamanın kendi özellikleri ise trapez sac sayfasında duruyor.

Alırken sorulacaklar kısa bir listedir: uç tipi altlığa uygun mu, boy kaplama ve yalıtım kalınlığına göre hesaplandı mı, contası pula vulkanize mi yoksa ayrı mı geliyor, gövdenin korozyon sınıfı bulunduğu ortama ve kaplama metaline uygun mu. Kilo hesabıyla alınan isimsiz vida, metrekarede çok küçük bir tasarruf sağlayıp çatının en zayıf noktası hâline gelir. Panel ve sac kaplamalı bir çatının bütün olarak nasıl kurulduğu sandviç panel çatı ve çelik çatı sayfalarında.