Kontrlata ve lata: havalandırma boşluğu ve kiremit lata aralığı

Kiremit çatının en görünen parçasıdır, ama kiremidi taşıyan ve altındaki ahşabın kurumasını sağlayan katman gözden uzakta durur: kontrlata ve lata. İkisi de birkaç santimlik ucuz çıtalardır; buna karşılık bir kiremit çatının nefes alıp almadığı, kiremit sıralarının düzgün oturup oturmadığı ve ahşabın ne kadar dayanacağı büyük ölçüde bu katmanda belirlenir.

Ayrım basittir. Kontrlata, su yalıtım örtüsünün üzerinden, merteklerin tam üstüne ve eğim yönünde çakılır. Lata, kontrlataların üzerine saçağa paralel, yatay çakılır ve kiremit bu hatta asılır. Yani kontrlata boşluğu açar, lata kiremidi tutar.

Kontrlata ne işe yarar, neden atlanmaz

Kiremit su geçirmez bir yüzey değildir; birbirine bindirmeyle oturan parçalardan oluşur. Yan yağmurda, tipi karda ve kırılan tek bir kiremidin altında su bu bindirmeleri aşar. Altındaki su yalıtım örtüsünün işi tam olarak budur: geçen suyu tutup saçağa yönlendirmek.

Bu suyun akabilmesi için örtünün üstünde boş bir hacim gerekir. Kontrlata bu hacmi açar. Aynı boşluk ikinci bir işi de yapar: kiremidin altındaki nemli havayı saçaktan alıp mahyadan dışarı verir. Böylece hem örtünün üstündeki su akar, hem ahşap kurur.

Kontrlata atlandığında lata doğrudan örtüye basar. Her lata hattı, eğime dik uzanan küçük bir set hâline gelir; su o hatta birikir, ahşap kurumaz ve çürüme lata boyunca çizgi hâlinde ilerler. Bu, aktarılmamış eski çatılarda en sık görülen tablodur.

Kesit ve havalandırma boşluğunun yüksekliği

Eleman	Sahada yaygın kesit	Ne belirler
Kontrlata	3/5 – 5/8 cm	Gereken havalandırma boşluğu, çatının saçak-mahya boyu, eğim
Kiremit latası	3/5 cm civarı	Kiremit ağırlığı, kontrlata (yani mertek) aralığı
Mahya latası	Lata ile aynı ya da bir kademe kalın	Mahya kiremidinin oturma yüksekliği

Kontrlatanın yüksekliği doğrudan havalandırma boşluğunun yüksekliğidir. Yaygın kabul, bu boşluğun en az 4 cm olmasıdır. Çatının saçaktan mahyaya olan mesafesi uzadıkça hava daha uzun bir yolu kat edeceği için boşluk büyütülür; eğim düştükçe de aynı şey geçerlidir, çünkü baca etkisi zayıflar.

Boşluğun yüksekliği kadar önemli olan şey sürekliliğidir. Saçakta girişi, mahyada çıkışı açık olmayan bir boşluk hava akımı üretmez. Çatı arası yalıtımının bu boşluğa taşması, en sık yapılan ve en pahalıya patlayan hatadır; sonucu çatı arasında yoğuşma sayfasında anlattık.

Lata aralığı: ölçüyü kiremit belirler

Lata aralığı sabit bir sayı değildir; kullanılacak kiremidin görünen boyuna bağlıdır. Her kiremit modelinin bir toplam uzunluğu, bir de üst sıranın altına giren bindirme payı vardır. Görünen boy bu ikisinin farkıdır ve lata aralığı da odur. Üretici kataloglarında bu ölçü genellikle bir alt-üst sınır aralığı olarak verilir; bindirme payını değiştirerek aralık bir miktar oynatılabilir, çatının sıra sayısı bu esneklikle tutturulur.

Doğru sıralama şudur: önce kiremit seçilir, sonra lata çakılır. Tersi yapıldığında, yani “her çatıda böyle çakılır” denip standart bir aralık uygulandığında, kiremit ya bindirmesi yetersiz oturur ya da son sıraya kesilmiş bir şerit kalır.

Sahada uygulanan yöntem şöyledir: birkaç kiremit yerde yan yana ve üst üste dizilerek gerçek görünen boy doğrulanır. Saçak ile mahya arasındaki mesafe ölçülür, bu aralığa bölünür ve çıkan artık tek bir sıraya yığılmaz, sıralara eşit dağıtılır. Saçak ilk sırası ve mahya son sırası ayrı ölçülür; ikisi de düz alan ölçüsüyle aynı değildir.

Aralık yanlış hesaplandığında sorun ilk fırtınada görünür: bindirmesi kısalan kiremit rüzgârda oynar, sıralar arasında açılma başlar. Bu hattan ilerleyen hasarı kiremit kaydı ve çatı rüzgârda uçar sayfalarında ayrıca ele aldık. Kiremit modellerinin ölçü farkları ise kiremit çeşitleri sayfasında.

Latanın ikinci bir işi daha vardır ve rüzgârlı bölgelerde asıl önem burada belirir: kiremit klipsi ve bağlama teli latadan tutar. Kenar sıralar, mahya, alınlık hattı ve düşük eğimli yüzeylerde kiremit yalnızca kendi ağırlığına bırakılmaz, latasına mekanik olarak bağlanır. Bu yüzden bu bölgelerde lata kesiti ve çivilemesi gövdedeki sıralara göre daha güvenli seçilir.

Çivileme ve montaj kuralları

• Kontrlata mertek üstüne çakılır. Mertek yerinin şaşması, çivinin örtüyü boşluğa delmesi ve o noktanın kaçak noktası olması demektir.
• Delik sayısı azaltılır. Kontrlata çivisi örtüyü deler; bu kaçınılmazdır ama gereksiz her ek delik risktir. Bu yüzden kontrlata altına sızdırmaz bant ya da şerit uygulaması, düşük eğimli çatılarda ayrıca istenir.
• Bağlantı elemanı galvaniz ya da paslanmaz olur. Islanma ihtimali olan katmanda siyah çivi kısa sürede paslanır, çevresindeki ahşabı da lekeleyerek çürütür.
• Çivi boyu ahşabı geçmelidir. Latayı kontrlataya, kontrlatayı merteğe bağlayan çivinin alt ahşapta yeterli tutuşu olmalı; kısa çivi rüzgâr emişinde sıyrılır.
• Lata ekleri mertek üstüne düşer. Boşlukta yapılan ek, üstüne kiremit binince oynar.
• Eğri lata düzeltilmez, ayrılır. Yay yapmış bir çıta kiremit sırasını boydan boya bozar.

Ömür, bakım ve alırken bakılacaklar

Bu katmanın ömrünü belirleyen şey kerestenin cinsi değil, ıslanıp kurumasıdır. Havalandırma boşluğu açık olan bir çatıda lata ve kontrlata kaplamayla birlikte, onlarca yıl sorunsuz durur. Boşluk kapalıysa ya da örtü yoksa aynı çıtalar birkaç kış içinde yumuşar.

Alırken bakılacaklar kısadır: düzgün ve yay yapmamış olması, budağın çıtayı zayıflatmayacak yerde durması, nem oranının düşük olması ve emprenyeli seçilmesi. Emprenye yöntemleri ve saha kesimlerinin rötuşu ahşap emprenye sayfasında; kereste sınıfı ve nem konusu mertek ve aşık kerestesi sayfasında ayrıntılı.

Bakım tarafında bu katmana doğrudan müdahale edilmez; kiremit kaldırılmadan görülmez de. Bu yüzden kontrol, kiremit üstünden yapılır: kaymış sıra, kırık kiremit ve mahya harcındaki dökülme, altındaki latanın ıslandığının işaretidir. Kaplama zaten sökülüyorsa bu katman yenilenir — çatı aktarma işinde örtü, kontrlata ve lata birlikte kurulur, çünkü çatı bir daha bu kadar kolay açılmayacaktır.