Baca dibi detayı: çatıyı delen gövde nasıl kapatılır

Baca dibi, çatının en yoğun işçilik isteyen birleşimidir. Sebep, bacanın kendisinin kusurlu olması değil, çatı yüzeyinin sürekliliğini kesmesidir. Eğim boyunca akan su, önüne çıkan bu gövdeyi dolaşmak zorunda kalır ve dolaşırken dört farklı yönde dört farklı davranış gösterir. Detayın işi, bu dört davranışın her birine ayrı bir parça vermek ve parçaları suyun asla ters yönde hareket etmeyeceği bir sırayla birleştirmektir.

Dört yüz, dört ayrı görev

Aşağı bakan yüz suyun bacayı geçtikten sonra çatıya geri döndüğü yerdir; burada tek işlevli, geniş bir ön etek kullanılır. Yan yüzler suyu aşağı taşır ve kaplamanın sıra sıra ilerlemesi nedeniyle kademeli etek ister. Yukarı bakan yüz suyun toplandığı yerdir; burada suyu iki yana ayıran, kendi içinde iki eğimli küçük bir çatı olan su kesici (usta dilinde kricket, eyer ya da sele) gerekir. Gövdenin kendisinden inen su ise bu üç parçanın hiçbirine güvenilmeden, ankastre bitiş profili ile karşılanır.

Yüz	Parça	Görevi
Aşağı bakan yüz	Ön etek	Bacayı geçen suyu kaplamanın üstüne devretmek
Yan yüzler	Kademeli etek	Suyu sıra sıra aşağı taşımak, ısıl hareketi bölmek
Yukarı bakan yüz	Su kesici (kricket)	Gelen suyu bacaya değdirmeden iki yana ayırmak
Gövde yüzeyi	Ankastre bitiş	Duvardan inen suyu eteğin önüne düşürmek

Bu ayrım detayın neden tek bir malzemeyle çözülemeyeceğini de açıklar. Her yüzün suya bakışı farklıdır; bu yüzden sacın biçimi de farklıdır. Aynı gövde-yüzey ilişkisi çatıyı delen her elemanda geçerlidir — pencere çerçevesinde, havalandırma bacasında, anten ayağında. Pencere tarafındaki karşılığını çatı penceresi akıtıyor sayfasında ele aldık.

Montaj sırası

Sıra, suyun yönüne göre kurulur: aşağıdan yukarı ilerlenir, böylece her yeni parça bir öncekinin üzerine biner.

1. Kaplama açılır ve örtü kıvrılır. Baca çevresindeki birkaç sıra kaldırılır, altındaki su yalıtım örtüsü gövdeye doğru yukarı kıvrılıp köşelerde desteklenir.
2. Ön etek takılır. Alt kanadı kaplamanın üzerine yatar, üst kanadı gövdeye çıkar. Yan uçları küçük kulakçıklarla kıvrılır ki su yanlardan geri dönmesin.
3. Yan etekler kademeli çekilir. Kaplamanın her sırasında bir parça kullanılır; parçanın bir kanadı kaplamanın altına girer, diğeri gövdeye yaslanır ve bir üstteki parça bunun üzerine biner.
4. Arka su kesici yapılır. Gerekli genişlikteki bacalarda iki eğimli sırt imal edilir; sırtın kenarları yanlardaki kademeli eteklerle örtüşür ve üst kenarı kaplamanın altına yeterince sokulur.
5. Ankastre bitiş profili takılır. Gövdede yatay derz açılır, sac kenarı derze kıvrılır, kama ile sıkıştırılır, derz elastik dolguyla kapatılır. Bu profil daima etek takımının üzerine biner.
6. Kaplama geri döşenir. Sökülürken hasar gören parçalar yenilenir; kesilen kiremitler harçla değil, altlarına lata desteği verilerek oturtulur.

Beşinci maddedeki bindirme yönü, detayın tamamının çalışıp çalışmayacağını belirler. Ankastre profil eteğin altında kalırsa gövdeden inen su doğrudan eteğin arkasına girer ve altta ne kadar doğru iş yapıldığının bir önemi kalmaz.

Mastiğin detaydaki gerçek yeri

Mastik bir sızdırmazlık malzemesidir; su yönlendirme malzemesi değildir. Doğru kurulmuş bir baca dibinde suyu tutan şey parçaların biçimi ve bindirme sırasıdır. Mastik yalnızca derzin ağzını kapatır, kama etrafındaki ince boşluğu doldurur ve sacın kenarında kılcal geçişi engeller. Yani sistemin son yüzde biridir.

Uygulamada sık görülen tablo bunun tersidir: sac takımı hiç kurulmadan, baca ile kaplama arasındaki boşluğa boydan boya poliüretan mastik çekilir. Bu birleşim ilk yılını çoğu zaman sorunsuz atlatır, sonra üç etken birlikte çalışır. Güneş malzemeyi yaşlandırır, gövde ile çatı arasındaki ısıl hareket şeridi çeker, don çevrimi mikro yırtıkları büyütür. İkinci ya da üçüncü kışta akıntı geri gelir; üstelik bu kez su, mastik bandının arkasında biriktiği için gövdeden uzakta bir noktadan iner ve teşhis zorlaşır. Akıntının hangi yüzden başladığını ayırt etme yöntemlerini baca dibinden su geliyor sayfasında ele aldık; buradaki konu teşhis değil, doğru kurgunun kendisi.

Aynı şey çimento harcı için de geçerlidir. Harç, hareket eden iki yapı arasındaki boşluğa konulduğunda kaçınılmaz olarak çatlar ve suyu emerek altındaki ahşaba taşır.

Gövde hazır değilse detay tutmaz

Sac takımı ne kadar özenle imal edilirse edilsin, tutunacağı yüzey sağlam değilse ömrü kısalır. Bu yüzden işe başlamadan önce baca gövdesinin üç noktası kontrol edilir.

Birincisi derzlerdir. Ankastre bitiş için gövdede yatay bir kanal açılır; tuğla derzleri ufalanıyorsa kanal açılırken kenar dağılır ve kamanın sıkışacağı sağlam bir dayanak kalmaz. Bu durumda önce derz yenileme ya da gövde sıvası yapılır, sac işi sonraya bırakılır.

İkincisi bacanın çatı üstündeki yüksekliğidir. Kısa kalmış bir bacada etek takımı için gereken çıkış payı bulunamaz; sac gövdeye yeterince tırmanamayınca savrulan kar ve yatay yağmur kenarı aşar. Ayrıca kısa baca, kar tutan cephelerde tamamen gömülebilir. Yükseklik yetersizse gövdenin yükseltilmesi detayın parçası sayılır.

Üçüncüsü gövdenin su emme durumudur. Tuğlanın ve derzin su emdiği bir bacada sızıntı sac takımının altından değil, doğrudan gövdenin içinden gelir. Böyle bir gövdede sac yenilemek belirtiyi değiştirmez; önce yüzeyin nefes almasını engellemeyen bir su itici uygulama ya da sıva ile emiş kesilir.

Bu üç kontrol atlandığında ortaya çıkan tablo hep aynıdır: yeni yapılmış, düzgün görünen bir baca dibi ve ikinci kışında geri gelen akıntı. Sac işi kusursuz olduğu için de sorumluluk çoğu zaman yanlış yere atılır.

Doğru uygulandığını nasıl anlarsınız

Detay bittiğinde çoğu parça gizlenmiş olur; yine de mal sahibinin bakabileceği işaretler var:

• Baca ile kaplama arasında gri bir harç bandı ya da kalın bir mastik şeridi görünüyor mu? Görünüyorsa detay sac üzerine değil dolgu üzerine kurulmuş demektir.
• Yan yüzlerde tek parça uzun bir sac mı var, yoksa kaplama sıralarını takip eden kademeler mi görünüyor?
• Gövdede yatay bir derz hattı ve o derze giren sac kenarı fark ediliyor mu?
• Bacanın yukarı bakan yüzünde suyu ikiye ayıran bir sırt var mı, yoksa yüzey düz mü bitiyor?
• Sac üzerinde vida ya da çivi başı görünüyor mu? Görünen bağlantı, ileride sızacak nokta demektir.
• İş bitiminde hortum testi yapıldı mı? Su önce aşağı yüzden, sonra yanlardan, en son yukarı yüzden verilerek her aşamada içeriden bakılır.

Onarım kapsamının ne olduğunu ve kullanılan sac cinslerini baca dibi yalıtımı sayfasında topladık. Aynı bindirme kuralının çatının vadisinde nasıl kurulduğunu görmek isterseniz dere detayı sayfası aynı mantığı farklı bir geometride anlatıyor.