Çelik korozyon koruma detayı: yüzey hazırlığı, kat sırası, rötuş

Çelik açık havada bırakıldığında paslanır; bu, malzemenin kusuru değil doğasıdır. Yapı çeliğinde yapılan iş, paslanmayı durdurmak değil, çelik ile havadaki oksijen ve nemin arasına dayanıklı bir katman koymaktır. Korozyon koruma detayı da bu katmanın nasıl seçildiğini, hangi sırayla uygulandığını ve sahada nerelerde delindiğini anlatır.

Pas nereden başlar

Paslanma düz yüzeyin ortasında başlamaz. Koruma katmanı orada en düzgün, en kalın ve en sağlamdır. Pas her zaman katmanın inceldiği ya da hiç bulunmadığı yerden çıkar.

En sık üç yer vardır. Birincisi kesim kenarlarıdır: makasla ya da taşla kesilen her profil ve sac, kesildiği yüzde çıplak çelik açığa çıkarır. İkincisi delik ağızlarıdır; matkap koruma katmanını iki taraftan birden yırtar ve delik içi çoğu zaman hiç kapatılmaz. Üçüncüsü suyun durduğu yüzeylerdir: yatay başlıklar, plaka üstleri, profil içine dolan su ve iki parçanın arasındaki dar aralıklar. Bu dar aralık özellikle sinsidir; içeri giren su kılcal etkiyle tutulur, kurumaz ve iki yüzeyi aynı anda yer.

Aynı davranış çatı kaplamasında da görülür; metal levhalarda pasın neden ortadan değil kenardan başladığını metal çatıda paslanma sayfasında ayrıca ele aldık. İskelette de kural değişmez, yalnız kesit kalınlaştığı için hasarın görünmesi daha uzun sürer.

Galvaniz mi boya mı, hangisi nerede

Korumanın üç yolu vardır ve seçim yapının ömrü, ortamı ve erişilebilirliğiyle ilgilidir.

	Sıcak daldırma galvaniz	Boya sistemi	Dupleks (galvaniz + boya)
Nasıl korur	Çinko hem örter hem kurban olarak çeliği korur	Katman su ve oksijeni fiziksel olarak keser	İkisi birlikte; boya çinkoyu, çinko çeliği korur
Uygulama yeri	Atölye; parça çinko banyosuna daldırılır	Atölye ve sahada uygulanabilir	Atölye ağırlıklı
Renk seçimi	Sınırlı, doğal gri	Serbest	Serbest
Kesim kenarında	Kendi kendini bir ölçüde korur	Korunmasız kalır, rötuş şart	Rötuş şart
Zayıf yanı	Sahada kaynak ve kesim çinkoyu yakar	Yüzey hazırlığına aşırı bağımlı	Boya öncesi ön işlem atlanırsa kalkar
Öne çıktığı yer	Erişilmesi zor, bakımı güç yapılar	Görünen, renk istenen konstrüksiyonlar	Tuzlu, nemli ve aşındırıcı ortamlar

Karar verirken en çok atlanan ölçüt erişilebilirliktir. Yılda bir kez rahatça bakılabilen, gerektiğinde boyanabilen bir konstrüksiyonla, kaplamanın altında kalıp bir daha görülmeyecek bir iskelet aynı sistemle korunmaz. Görülmeyecek olan her zaman daha kalın korunur, çünkü ikinci bir şans yoktur. Kaplama tarafında aynı karar fabrikada verilmiştir; hangi sacın hangi kaplamayla geldiğini çatı sacı çeşitleri sayfasında topladık.

Yüzey hazırlığı ve kat sırası

Sistemin ömrü, uygulanan sırayla belirlenir. Sıra atlanmaz, hızlandırılmaz.

1. Yüzey kusurları giderilir. Keskin kenarlar yuvarlatılır, kaynak sıçrantısı ve curuf alınır, katman bir köşede incelmesin diye çıkıntılar düzeltilir.
2. Yağ ve kir temizlenir. Bu adım kumlamadan öncedir; yağlı bir yüzey kumlandığında yağ yüzeye daha derin gömülür.
3. Yüzey mekanik olarak hazırlanır. Yapı çeliğinde yaygın hedef, tufal ve pasın büyük ölçüde kaldırıldığı kumlama derecesidir (uygulamada sıkça Sa 2½ olarak anılır). Yüzey ayrıca pürüzlendirilir; boyanın tutunması bu pürüze bağlıdır.
4. Astar, temizlikten hemen sonra uygulanır. Kumlanmış çelik, nemli havada saatler içinde yüzeysel pas atmaya başlar. Astar ertesi güne bırakılmaz.
5. Ara kat çekilir. Ortam aşındırıcıysa kalınlığı asıl bu kat taşır.
6. Son kat uygulanır. Rengi ve dış etkilere direnci veren kattır; ultraviyole dayanımı buradan gelir.
7. Her katta kalınlık ölçülür. Yaşken tarakla, kuruduktan sonra kalınlık ölçerle. Katlar arası bekleme süresine uyulur; erken çekilen ikinci kat, altındaki katın çözücüsünü hapseder.

Bu sırada en sık atlanan adım üçüncüsüdür ve bedeli en ağır olan da odur. Tel fırçayla kabaca temizlenmiş bir yüzeye çekilen üç kat boya, kumlanmış yüzeye çekilen iki kattan daha kısa ömürlüdür. Boya kalınlığı, kötü hazırlanmış bir yüzeyi kurtarmaz.

Sahada kesilen, delinen ve kaynaklanan her yer

Atölyede kusursuz korunmuş bir konstrüksiyon, sahada birkaç saatte delik deşik edilebilir. Montaj sırasında yapılan her müdahale koruma katmanını keser.

Kaynak en ağırıdır. Isı, boyayı yakar ve galvanizde çinkoyu buharlaştırır; etkilenen alan dikişin birkaç santimetre ötesine kadar uzanır. Kesme ikinci sıradadır: taşla kesilen bir profilin kesit yüzeyi tamamen çıplaktır ve genellikle kimse oraya bakmaz. Delme üçüncüsüdür; hem delik içi hem çıkış ağzındaki çapak korumasızdır. Dördüncüsü, montaj sırasında sürtünen halatların ve vinç sapanlarının bıraktığı sıyrıklardır.

Rötuşun kuralı basittir: iş bittiği anda kapatılır, montajın sonuna bırakılmaz. Ay sonunda toplu rötuş yapmaya kalkan bir şantiyede, o güne kadar geçen her yağmur pası zaten başlatmıştır. Rötuş sırası da atölyedekiyle aynıdır — temizlik, zımpara, tozdan arındırma, sonra kaplama. Galvanizli parçada çinko tozu esaslı ürün kullanılır; sıradan gümüş renkli boya, çinkonun kurban olma özelliğini taşımaz, yalnız benzer görünür.

Mesnet plakaları ve ankraj başları ayrı bir başlıktır, çünkü orası hem yatay hem ıslak kalan bir bölgedir. Bu noktadaki su yönetimi çelik çatı mesnet detayında anlatıldı; koruma açısından kuralı, harç üst yüzeyinin dışa eğimli bitirilmesi ve plaka kenarının açık bırakılmamasıdır.

Tuzlu ve nemli havada ne değişir

Korozyonun hızını belirleyen asıl büyüklük, yüzeyin ne kadar süre ıslak kaldığıdır. Tuz bu süreyi uzatır: metal yüzeye biriken tuz zerreleri nemi çeker ve hava kuruduktan sonra bile yüzeyde ince bir ıslaklık tutar. Bu yüzden standartlarda ortamlar korozivite sınıflarına ayrılır ve kıyı şeridi en üst basamaklarda yer alır.

Pratik karşılığı birkaç maddedir: toplam kat kalınlığı artırılır, dupleks koruma öne çıkar, bağlantı elemanları paslanmaz ya da uygun kaplamalı seçilir, farklı metallerin doğrudan temasından kaçınılır ve bakım aralığı kısaltılır. Sonuncusu ücretsizdir ve en çok işe yarayandır: yılda bir kez tatlı suyla yıkanan bir çelik yüzey, biriken tuzdan arınır. Çatı bakımı kapsamında yapılan bu basit iş, koruma sisteminin ömrünü belirgin biçimde uzatır.

Nemin kaynağı her zaman dışarısı da değildir. Metal yüzeyde içeriden yoğuşan su, iskeleti alttan ıslatır ve pası görünmeyen yüzde başlatır. Bu mekanizmayı metal çatıda terleme sayfasında anlattık; korozyon açısından anlamı, yalıtım kurgusu bozuk bir çatıda boya sisteminin beklenenden hızlı tükenmesidir.

Doğru uygulandığını nasıl anlarsınız

Boyanmış bir çeliğe bakarak sistemin doğru kurulduğunu anlamak mümkündür. Şunlara bakın:

• Kesim yüzeyleri kapalı mı. Profil uçlarında, kesilmiş kenarlarda çıplak parlak metal görünüyorsa iş yarımdır.
• Kaynak dikişleri boyalı mı. Dikiş üstünde ve çevresinde renk farkı, curuf kalıntısı ya da mat bir bant varsa rötuş yapılmamış demektir.
• Delik içleri ve bulon başları. Delik ağzındaki çapak ve boyasız bulon başı, pasın ilk çıkacağı yerdir.
• Köşelerde incelme. Boya köşe ve kenarlarda daima incelir; buralarda astar rengi görünüyorsa kat kalınlığı tutmamıştır.
• Kabarcık ve akıntı. Yüzeydeki küçük kabarcıklar ve altından sızan kahverengi iz, boyanın pas üstüne çekildiğini söyler.
• Suyun durduğu yerler. Yatay başlık üstlerinde, plaka çevresinde birikinti izi varsa orası bakımda önce kontrol edilecek noktadır.
• Kayıt var mı. Kumlama derecesi, kullanılan sistem ve ölçülen kalınlıklar yazılı ise iş denetlenmiş demektir.

Bu kontrollerin tamamı iskelet açıkken kolaydır, kaplama döşendikten sonra çoğu imkânsız hâle gelir. Bu yüzden çelik konstrüksiyon işlerinde koruma sistemi, montaj bittikten sonra bakılacak bir ayrıntı değil, sıraya dâhil edilmiş bir imalat adımıdır.