Çatı çeşitleri: eğime, biçime ve taşıyıcıya göre harita

Çatı çeşitleri tek bir listeyle anlatılamaz, çünkü her çatı aynı anda dört ayrı sınıfın üyesidir. Bir yapının çatısı hem “eğimli”dir, hem “kırma”dır, hem “ahşap taşıyıcılı”dır, hem de “kiremit kaplı”dır. Konuşmalarda bu dört eksen sürekli birbirine karışır: biri biçimi kastederek “çatı tipi” der, diğeri kaplamayı kastederek aynı sözü kullanır. Bu sayfa dört ekseni ayrı ayrı açar ve hangi kararın hangisini kilitlediğini gösterir.

Çatı hangi eksenlerde ayrışır

Eksen	Ayrım	Kararı belirleyen
Eğim	Düz (teras) / eğimli	Su tahliyesi, kullanım isteği, imar durumu
Biçim	Beşik, kırma, tek eğimli, mansard, kelebek, testere	Plan geometrisi, cephe, iklim
Taşıyıcı	Ahşap, çelik, betonarme	Geçilecek açıklık, yük, yangın, bütçe
Kaplama	Kiremit, shingle, metal, sandviç panel, membran	Eğim, ağırlık, iklim, bakım

Tablo bir sıralamayı da anlatıyor. Eğim ve taşıyıcı üstteki iki satırdır; onlar belirlendiğinde kaplama seçenekleri kendiliğinden daralır. Tersine giden bir karar — önce kaplamayı beğenip sonra eğimi ona uydurmaya çalışmak — sahada en çok görülen ve en pahalıya mal olan hatadır.

Eğime göre: düz çatı ve eğimli çatı

Düz çatı adının aksine düz değildir. Suyun süzgeçlere ulaşabilmesi için yüzeye genellikle %2 civarı bir meyil verilir; bu meyil ya eğim betonuyla ya da yalıtım şapıyla oluşturulur. Su yalıtımı burada kesintisiz bir tabakadır: membran, likit örtü ya da benzeri bir sistem tüm yüzeyi tek parça gibi kapatır. Zayıf noktaları bellidir — süzgeç dipleri, parapet dönüşleri, dilatasyon ve baca çıkışları. Meyil doğru verilmemişse yüzeyde göllenme başlar; hareketler karşılanamazsa teras çatı çatlağı görünür. Bu tip çatıda yalıtımın katman sırası işin kendisidir; kapsamı teras çatı yalıtımı sayfasında.

Eğimli çatıda mantık başkadır: kaplama suyu geçirmeyen bir tabaka değil, suyu saçağa doğru yönlendiren bir yüzeydir. Bu yüzden altına ayrıca bir su yalıtım örtüsü serilir. Eğim arttıkça su daha hızlı iner, rüzgârın suyu bindirmelerin altına itme ihtimali azalır; buna karşılık yüzey alanı, rüzgâr etkisi ve iş güvenliği maliyeti artar. Eğimin bu iki yönlü etkisini çatı modeli maliyeti sayfasında ayrıntılandırdık.

Biçime göre: beşik, kırma, tek eğimli ve diğerleri

Beşik çatı iki yüzeyin bir mahyada buluştuğu en yalın biçimdir. Alın duvarları (kalkan duvar) açıkta kalır. Detay sayısı azdır, dere yoktur, işçiliği en öngörülebilir olan biçimdir.

Kırma çatı dört yüzeyin çevreyi sardığı biçimdir; kalkan duvar bırakmaz, cephenin dört yanını saçakla korur. Buna karşılık her köşede bir eğik mahya, her iç köşede bir dere doğar. Rüzgâra karşı daha dengeli davranır ama detay sayısı beşiğin belirgin biçimde üstündedir.

Yarım kırma ikisinin arasıdır: alın duvarının üst kısmı pahlanır, alt kısmı düz kalır.

Tek eğimli çatı tek yüzeyden ibarettir; sundurma, ek yapı, garaj ve modern müstakil evlerde yaygındır. Mahyası yoktur, yağmur suyunun tamamı tek bir kenara yığılır — bu yüzden oluk kesiti diğer biçimlerden daha kritiktir.

Mansard çatı aynı yüzeyde iki farklı eğim taşır: alt kısım çok dik, üst kısım yatıktır. Amacı çatı arasında ayakta durulabilir hacim üretmektir. Kelebek çatı iki yüzeyin ortada birleştiği ters V biçimidir; ortadaki iç dere, bu biçimin hem imzası hem zayıf noktasıdır. Testere çatı ise seri kırımlarla dik yüzeylerden kuzey ışığı almak için kurgulanmış, endüstriyel yapılara özgü bir biçimdir.

Bu ailenin yanına çatı yüzeyinden dışa çıkan hacimler de eklenir: dormer ve çatı çıkıntısı çatı katına dik pencere ve yükseklik kazandırır. Çatının cepheyle buluştuğu kenar ise ayrı bir konudur; saçak biçimleri sayfasında açtık.

Taşıyıcıya göre: ahşap, çelik, betonarme

Ahşap çatı ülkemizde en yaygın eğimli çatı taşıyıcısıdır. Betonarme döşemenin üstüne kurulan “oturtma çatı” mertek, aşık ve dikmelerden oluşur; daha büyük açıklıklarda ahşap makas kullanılır. Hafiftir, sahada kolay uyarlanır; zayıf yanı nem ve böcektir. Çürüyen mertek, çatının en sinsi arızasıdır ve kapsamı ahşap çatı taşıyıcı yenileme sayfasında.

Çelik çatı büyük açıklıklarda ve endüstriyel yapılarda öne çıkar; makas ve aşık sistemiyle kolonsuz hacimler geçilir. Boyutsal olarak kararlıdır, ama korozyon koruması ve yangın davranışı ayrıca çözülmesi gereken başlıklardır. Ayrıntısı çelik çatı sayfasında.

Betonarme çatı genellikle düz çatılarda karşımıza çıkar; döşemenin kendisi hem taşıyıcı hem zemindir. Eğimli betonarme çatı da yapılır ama üzerine kaplama tutturmak için ayrı bir katman gerekir.

Kaplamaya göre: hangi malzeme hangi eğimde çalışır

Kaplama listesi uzun görünse de her ürünün bir minimum eğimi vardır ve seçim bu sayıdan başlar. Kil ve beton kiremit ailesi ağırdır, orta ve yüksek eğim ister, tek tek değiştirilebilir. Shingle hafiftir ve kırımlı yüzeylere uyum sağlar; sürekli tahta zemin gerektirir. Kenetli metal çatı delinmeden bağlandığı için düşük eğimlerde de çalışır. Sandviç panel kaplama ve yalıtımı tek üründe birleştirir, endüstriyel yapıların standardıdır. Membran ise düz çatıların malzemesidir. Bu ailelerin karşılaştırması en iyi çatı kaplama malzemesi sayfasında duruyor.

Türkiye’de ve İstanbul’da hangi çeşit nerede görülür

Ülkede biçim dağılımı iklimi neredeyse birebir izler. Karadeniz’de yağış çok ve süreklidir; dik beşik ve kırma çatılar, geniş saçaklar yaygındır. Doğu Anadolu’da kar yükü belirleyicidir, eğimler yükselir. Güneydoğu ve İç Anadolu’nun kurak kuşağında ise geleneksel yapı düz toprak damdır; yağışın azlığı bu biçimi mümkün kılmıştır. Akdeniz ve Ege kıyısında orta eğimli çatılar ve alaturka ile S profil kiremit hâkimdir. Sanayi bölgelerinde biçim tartışması yoktur: çelik taşıyıcı üzerine tek ya da çift eğimli trapez sac ve sandviç panel.

İstanbul’da tablo yapı stokunun yaşına göre okunur. Boğaz hattındaki ahşap konaklarda ve köşklerde geniş saçaklı kırma çatı belirgindir. 1970-2000 arası apartman stokunda betonarme döşeme üzerine ahşap oturtma çatı ve Marsilya kiremit neredeyse standarttır; bugün yapılan işlerin çoğu bu kuşakta çatı aktarma kapsamına giriyor. 2000 sonrası konutlarda çatı arasının daireye katılması yaygınlaştı, bu da mansard eğilimini ve dormer kullanımını artırdı. Şehrin kar yükü Anadolu’nun doğusuyla kıyaslanmaz ama lodos ve poyraz rüzgârı biçim kararında en az kar kadar belirleyicidir; biçimin iklimle ilişkisini iklime göre çatı seçimi sayfasında ayrıca ele aldık.