Hesaplama
Çatı Ölü Yükü Nasıl Hesaplanır?
Ölü yük, çatıda kalıcı olarak duran her katmanın metrekare ağırlığının toplamıdır. Kiremit örtülü ahşap bir çatıda kabaca 70–85 kg/m², kenetli metal kaplı hafif bir çatıda 40–50 kg/m² çıkar. Katman ağırlıkları toplanıp eğik çatı yüzeyiyle çarpılır; kar ve rüzgâr, bu toplamın üzerine ayrıca binen yüklerdir.
Künye
- Formül
- Ölü yük = Σ (katman birim ağırlığı) × eğik çatı alanı
- Kiremit örtü
- 40–55 kg/m²
- Shingle + OSB altyapı
- yaklaşık 22 kg/m²
- Kenetli metal kaplama
- 3–6 kg/m²
- Ahşap taşıyıcı sistem
- 15–25 kg/m²
- Uygulama yüzeyi
- eğik çatı yüzeyi (kar yükünden farklı)
- Eğim katsayısı (30°)
- 1,155 — taban alanını eğik alana çevirir
Ölü yük, çatının kendi ağırlığıdır: kar yağmasa, rüzgâr esmese, kimse üstüne çıkmasa bile taşıyıcının her gün taşıdığı yük. Kaba hesabı çıkarmak zor değildir, çünkü hesap tek işlemden ibarettir — katmanların metrekare ağırlıklarını toplayıp yüzey alanıyla çarpmak. Zor olan, hangi katmanların sayılacağını bilmektir.
Hangi katmanlar ölü yüke girer
Ölü yük = Σ (katman birim ağırlığı, kg/m²) × Eğik çatı alanı (m²)
Sayılacaklar sırayla şunlardır: en üstteki kaplama (kiremit, sac, shingle, panel), kaplamanın oturduğu altyapı (tahta, OSB, lata, aşık), su yalıtım örtüsü, ısı yalıtımı, taşıyıcı sistem (mertek, makas, aşık ya da betonarme döşeme), varsa şap ve en altta asma tavan ile onun askı sistemi.
Sayılmayacaklar: kar, rüzgâr, çatıya bakım için çıkan kişiler. Bunlar hareketli yüktür ve ayrı hesaplanır. Sonradan konan su deposu, güneş paneli ve klima dış ünitesi ise kalıcı olduğu için ölü yüke girer; ama yayılı değil, tekil yük olarak — bu ayrımın önemini su deposu çatı yükü sayfasında ayrıca anlattık.
Katman ağırlıkları tablosu
| Katman | Yaklaşık ağırlık |
|---|---|
| Alaturka kiremit (harçlı oturtma) | 60–80 kg/m² |
| Marsilya / kil kiremit | 40–50 kg/m² |
| Beton kiremit | 45–55 kg/m² |
| Shingle (üç sekmeli) | 10–12 kg/m² |
| Trapez sac 0,50 mm | 5 kg/m² |
| Sandviç panel 5 cm | 10–12 kg/m² |
| Kenetli metal 0,7 mm alüminyum | 3–4 kg/m² |
| Bakır levha 0,6 mm | 5–6 kg/m² |
| Ahşap kaplama tahtası 20 mm | 12 kg/m² |
| OSB levha 18 mm | 11 kg/m² |
| Bitümlü membran 3 mm | 4 kg/m² |
| Nefes alan su yalıtım örtüsü | 0,2 kg/m² |
| Taşyünü 10 cm (50 kg/m³) | 5 kg/m² |
| Cam yünü 10 cm (16 kg/m³) | 1,6 kg/m² |
| XPS 10 cm (32 kg/m³) | 3,2 kg/m² |
| Ahşap taşıyıcı (mertek + aşık) | 15–25 kg/m² |
| Çelik makas + aşık | 15–25 kg/m² |
| Alçıpan asma tavan (askı dâhil) | 15 kg/m² |
| Şap 5 cm | 110 kg/m² |
| Betonarme döşeme 15 cm | 375 kg/m² |
Tablodaki sıçramaya dikkat edin: yalıtım katmanı, kaplamanın onda biri kadar bile ağırlık getirmez. “Yalıtım yaptırırsam çatı ağırlaşır mı” sorusunun cevabı pratikte hayırdır; ağırlığı belirleyen kaplama ile taşıyıcıdır. Kiremit çeşitleri arasındaki fark bile tek başına yalıtımın tamamından ağırdır.
Adım adım örnek: 120 metrekare tabanlı kiremit çatı
Plan ölçüsü 10 × 12 metre, eğimi 30 derece olan ahşap oturtma bir çatı düşünelim.
- Eğik çatı alanı: 120 × 1,155 = 138,6 m² (yaklaşık 139 m²)
- Marsilya kiremit: 45 kg/m²
- Ahşap kaplama tahtası 20 mm: 12 kg/m²
- Nefes alan örtü: 0,2 kg/m²
- Mertek arası taşyünü 10 cm: 5 kg/m²
- Ahşap taşıyıcı sistem: 20 kg/m²
- Metrekaredeki ölü yük: 45 + 12 + 0,2 + 5 + 20 = 82,2 ≈ 82 kg/m²
- Toplam ölü yük: 82 × 139 = 11.398 kilogram (yaklaşık 11,4 ton)
Bu değeri kar yüküyle toplamak isterseniz aynı düzleme çevirmeniz gerekir. Ölü yükün yatay izdüşümdeki karşılığı 82 × 1,155 = 95 kg/m²’dir; kar yükü hesabındaki 60 kg/m² ile toplandığında yatay izdüşümde 155 kg/m² eder.
Kaplama değişimi yükü nasıl değiştirir
Aynı çatıyı kenetli metal kaplamaya çevirdiğimizi varsayalım:
| Katman | Kiremitli hâl | Kenetli metal hâli |
|---|---|---|
| Kaplama | 45 | 4 |
| Altyapı | 12 (tahta) | 11 (OSB) |
| Su yalıtım örtüsü | 0,2 | 0,2 |
| Havalandırma latası | — | 2 |
| Yalıtım | 5 | 5 |
| Taşıyıcı | 20 | 20 |
| Toplam | 82 kg/m² | 42 kg/m² |
139 metrekarelik yüzeyde bu, 11,4 tondan 5,8 tona iniş demektir: 5,6 ton hafifleme. Taşıyıcısı zorlanan eski yapılarda çatı aktarma kararının kaplama seçimiyle birlikte verilmesinin sebebi budur.
Ters yön daha tehlikelidir. Shingle örtülü hafif bir çatıyı (kaplama ve OSB ile birlikte 21 kg/m²) alaturka kiremide çevirmek, metrekareye 60 kilogramdan fazla ekler; aynı yüzeyde 8 tonun üzerinde ek yük eder. Taşıyıcı bu ağırlığa göre hesaplanmadıysa, ilk kar yağışında sınır zorlanır.
Hesabın yanıldığı yerler
Tablo değerleri ürün ailelerinin ortalamasıdır; tek tek ürünler bu bandın dışına çıkabilir. Kiremit ıslandığında ağırlaşır. Harçla oturtulan alaturka kiremitte harcın payı kiremidin kendisi kadar olabilir ve bu pay hiçbir katalogda yazmaz. Eski çatılarda tahta kaplamanın kalınlığı yer yer değişir. En büyük sapma ise sökülmeden üstüne yenisi serilmiş katmanlardan gelir: ölçüm yapılmadan bilinmezler, çünkü görünmezler.
Bu yüzden gerçek ölü yük ancak çatı açıldığında netleşir. Kaba hesap, kaplama seçimi ve takviye ihtiyacı konuşulurken mertebe verir. Taşıyıcının bu yükü karşılayıp karşılamadığı, kesit ve açıklık ölçüleriyle birlikte değerlendirilir; kapasite yetersizse takviye kararı bina güçlendirme kapsamında, yerinde inceleme ve statik hesapla verilir.
Çatı Ölü Yükü Hesaplama
Sık sorulan sorular
Ölü yük ile hareketli yük arasındaki fark nedir?
Ölü yük, çatıda sürekli duran ve yeri değişmeyen ağırlıktır: kaplama, altyapı tahtası, su yalıtım örtüsü, ısı yalıtımı, taşıyıcı sistem, asma tavan. Hareketli yük ise gelip geçen ağırlıktır: kar, rüzgârın emme ve itmesi, bakım için çatıya çıkan kişi, geçici olarak bırakılan malzeme. İkisi ayrı hesaplanır, çünkü güvenlik katsayıları farklıdır — ölü yük iyi bilinen bir sayıdır ve daha düşük katsayıyla çarpılır, kar ve rüzgâr ise tahmine dayandığı için daha yüksek katsayı alır.
Kiremitten metale geçersem çatım ne kadar hafifler?
Kaba mertebe olarak metrekarede 40–50 kilogram hafifler. Marsilya kiremit ve altındaki tahta kaplama birlikte 55–60 kg/m² gelirken, kenetli metal kaplama ve OSB altyapısı 15–16 kg/m² civarındadır. 120 metrekare taban alanlı, 30 derece eğimli bir çatıda eğik yüzey yaklaşık 139 metrekaredir; aradaki fark 5,5 ton mertebesine çıkar. Bu, taşıyıcısı zorlanan eski yapılarda ciddi bir kazançtır. Ters yönde de doğrudur: hafif kaplamayı ağır kiremide çevirmek, hesapta olmayan tonlarca yük ekler.
Eski kaplamayı sökmeden üstüne yenisini sermek yükü ne kadar artırır?
Sökülmeyen eski kaplamanın ağırlığı olduğu gibi kalır ve yeni kaplama onun üstüne eklenir. Shingle üstüne shingle uygulamasında bu metrekarede 10–12 kilogram, kiremit üstüne yapılan uygulamalarda 40–50 kilogram ek yük demektir. 140 metrekarelik bir çatıda ikinci durum 6–7 ton eder. Bunun ötesinde eski katman ıslandığında ağırlaşır, altındaki çürümeyi gizler ve yeni kaplamanın oturmasını bozar. Ölü yükün en sinsi arttığı yol budur; çünkü hiçbir yerde kayıt altına alınmaz.
Ölü yükü hangi alanla çarpmalıyım?
Eğik çatı yüzeyiyle. Kaplama, tahta ve yalıtım eğimli düzlem boyunca serilir; dolayısıyla malzeme miktarı eğik alana bağlıdır. Kar yükü ise bunun tersine yatay izdüşüm alanına uygulanır. İki yükü toplarken aynı düzleme çevirmek gerekir: 30 derece eğimde eğik alan, taban alanının yaklaşık 1,155 katıdır. Örneğin 82 kg/m² eğik yüzey ölü yükü, yatay izdüşüme çevrildiğinde 95 kg/m² olur ve kar yüküyle ancak bu hâlde toplanabilir.
Çatıya su deposu koymak ölü yükü ne kadar artırır?
Bir tonluk su deposu dolu hâlde yaklaşık 1.000 kilogram gelir ve bu ağırlık çatının tamamına yayılmaz; deponun oturduğu bir-iki metrekarelik alanda toplanır. Yani metrekarede 500 kilogramın üzerinde tekil bir yük demektir — kiremit örtünün altı katından fazlası. Yayılı yük için hesaplanmış bir çatı bu tür tekil yükleri altındaki taşıyıcıya doğrudan aktaracak bir sehpa olmadan taşıyamaz. Depo, güneş paneli, klima dış ünitesi ve baz istasyonu ekipmanı bu yüzden gelişigüzel yerleştirilmez.
