Hesaplama
Oluk kesiti ve iniş borusu sayısı nasıl hesaplanır?
Önce etkin çatı alanını bulun: saçak boyu × (yatay izdüşüm genişliği + çatı yüksekliğinin yarısı). Bunu yağış şiddetiyle çarpınca debi çıkar; saatte 100 milimetre yağış, metrekarede saniyede 0,0278 litredir. Çıkan debiyi oluk ve boru kapasite tablosuyla karşılaştırıp üstüne dörtte bir pay ekleyin. İkinci bir iniş borusu, çoğu evde kesit büyütmekten daha etkilidir.
Künye
- Yöntem
- Yağmur suyu tahliye hesabı TS EN 12056-3 kapsamındadır
- Etkin alan
- Saçak boyu × (yatay izdüşüm genişliği + çatı yüksekliğinin yarısı)
- Debi formülü
- Debi (l/s) = Etkin alan (m²) × Yağış şiddeti (l/s·m²) × Akış katsayısı
- Yağış çevrimi
- Saatte 100 mm yağış = metrekarede saniyede 0,0278 litre
- Akış katsayısı
- Sert kaplama 1,0; çakıl serili teras 0,5; bitkilendirilmiş çatı 0,3
- Oluk eğimi
- İniş ağzına doğru metrede yaklaşık 3–5 mm
- Askı aralığı
- Metal olukta yaygın uygulama 60–80 cm; PVC'de ve kar yükünde daha sık
Bir oluğun yetip yetmediği gözle anlaşılmaz. Hat tertemiz, eğimi doğru ve malzemesi sağlam olabilir; buna rağmen her sağanakta saçaktan şelale gibi dökülüyorsa mesele bakımda değil kesittedir. Oluk kesiti ve iniş borusu sayısı iki sayıya bağlıdır: çatının yukarıdan bakıldığındaki alanı ve bölgenin ne kadar sert yağmur aldığı. İkisi de mal sahibinin kendi başına kabaca çıkarabileceği değerlerdir.
Bu sayfa o kaba hesabı gösterir. Yöntemin kaynağı TS EN 12056-3’tür; burada anlatılan onun sadeleştirilmiş hâlidir. Parçaların ne olduğunu, hangi malzemeden yapıldığını ve nerede yorulduğunu çatı oluğu ve dere sayfasında ayrıca anlattık.
Hesaba hangi alan girer?
Oluğa su veren şey çatının eğik yüzey alanı değil, yatay izdüşüm alanıdır. Eğimli bir çatının 40 metrekarelik yüzeyi yukarıdan bakıldığında 36 metrekare görünüyorsa, yağmur o 36 metrekareye düşer.
Rüzgârlı yağmurda su çatıya dik değil eğik gelir; düşey yüzeyler de pay ekler. Standart bunu şöyle karşılar:
Etkin alan = Saçak boyu × (Yatay izdüşüm genişliği + Çatı yüksekliğinin yarısı)
Beşik çatıda her yüzey ayrı hesaplanır, çünkü her yüzeyin suyunu kendi saçağındaki oluk toplar. Kırma çatıda ise her cepheye bakan yüzeyin oluğu kendi payını taşır.
Debi formülü ve yağış şiddeti
Debi (litre/saniye) = Etkin alan (m²) × Yağış şiddeti (litre/saniye·m²) × Akış katsayısı
Yağış şiddeti genelde milimetre/saat olarak verilir; çevirmesi kolaydır. Bir metrekareye düşen 1 milimetre yağmur tam olarak 1 litredir. Saatte 100 milimetre yağış, metrekarede saniyede 0,0278 litre eder.
| Yağış şiddeti | Metrekarede saniyede | 100 m² etkin alandan debi |
|---|---|---|
| 50 mm/saat | 0,0139 litre | 1,4 litre/saniye |
| 75 mm/saat | 0,0208 litre | 2,1 litre/saniye |
| 100 mm/saat | 0,0278 litre | 2,8 litre/saniye |
| 150 mm/saat | 0,0417 litre | 4,2 litre/saniye |
Akış katsayısı yüzeyin suyu ne kadarını geciktirmeden ilettiğini gösterir: kiremit, sac ve membran kaplı çatıda 1,0; çakıl serili terasta 0,5; bitkilendirilmiş çatıda 0,3 alınır. Yağış şiddetinin nereden okunduğunu ve tekerrür süresinin ne anlama geldiğini yağmur suyu debisi hesaplama sayfasında açtık.
Adım adım örnek: 12 metre saçağı olan müstakil ev
Beşik çatılı bir ev. Saçak boyu 12 metre, her yüzeyin yatay izdüşüm genişliği 5 metre, mahya saçak kotundan 2 metre yukarıda. Kaplama kiremit. Tasarım yağışı saatte 100 milimetre kabul ediliyor.
Birinci adım — etkin alan. 12 × (5 + 2/2) = 12 × 6 = 72 metrekare.
İkinci adım — debi. 72 × 0,0278 × 1,0 = 2,0 litre/saniye. Bu, tek bir çatı yüzeyinin oluğuna gelen sudur; karşı yüzey için aynı hesap yeniden yapılır.
Üçüncü adım — iniş borusu düzeni. İki seçenek var. Tek boru konursa 12 metrelik hattın tamamındaki 2,0 litre/saniye o tek ağza yürür. Boru hattın iki ucuna bölünürse her kol 6 metre olur ve kol başına düşen debi 1,0 litre/saniye’ye iner.
Dördüncü adım — kesit seçimi. Tabloya bakılır.
| Parça | Anma ölçüsü | Yaklaşık kapasite |
|---|---|---|
| Yarım yuvarlak oluk | 100 mm | 0,8 litre/saniye |
| Yarım yuvarlak oluk | 125 mm | 1,4 litre/saniye |
| Yarım yuvarlak oluk | 150 mm | 2,2 litre/saniye |
| İniş borusu | 75 mm | yaklaşık 2,5 litre/saniye |
| İniş borusu | 90 mm | yaklaşık 4 litre/saniye |
| İniş borusu | 100 mm | yaklaşık 5,5 litre/saniye |
Tek borulu düzende 2,0 litre/saniye için 150 milimetre oluk (2,2) gerekir ve payı neredeyse yoktur. İki borulu düzende kol başına 1,0 litre/saniye kaldığı için 125 milimetre oluk (1,4) yeterlidir ve %40 payı vardır. Boru tarafında iki adet 75 milimetre boru, kol başına düşen 1,0 litre/saniyeyi rahatlıkla taşır. Yani ikinci boru, oluğu bir kesit küçültmüş olur.
Beşinci adım — askı ve eğim. 12 metre hatta 70 santim aralıkla askı konursa 12 ÷ 0,70 = 17,1; uçlar dahil 18 askı gerekir. Eğim iki kola ayrı verilir: 6 metrelik her kolda metrede 4 milimetreden 24 milimetre iniş çıkar. Tek borulu düzende bu iniş 12 metrede 48 milimetreye çıkardı — saçak hattında gözle görülür bir eğrilik demek.
Fire, pay ve satın alınacak miktar
Hesabın çıkardığı sayı çıplak ihtiyaçtır; sahada satın alınan miktar değildir.
- Kapasite payı: Hesap debisinin en az dörtte biri kadar üstte bir kesit seçin. Tıkanma, yaprak, tortu ve eğim hatası bu payı yer.
- Metraj firesi: Oluk ve iniş borusu metrajına kesim ve bindirme için %5–10 fire eklenir.
- Ek parçalar: Metrajdan bağımsız olarak dış köşe, iç köşe, kapak, iniş ağzı, dirsek ve bağlantı kelepçeleri adet adet sayılır. Cephede iki dirsek gereken her iniş noktası ayrıca hesaplanır.
- Askı adedi: Hesaplanan sayıya köşe ve iniş ağzı çevresi için birkaç adet eklenir; bu noktalarda aralık daraltılır.
- Kar tutucu: Saçaktan kar kaymasının beklendiği çatıda oluk hesabı tek başına yetmez; kar tutucu, oluğa değil çatının taşıyıcısına bağlanacak şekilde ayrıca planlanır.
Sonuç neden kesin değil?
Bu hesap bir büyüklük mertebesi verir, proje değildir. Belirsizliğin kaynakları şunlar:
Yağış verisi. Tasarım yağışı bölgeye ve seçilen tekerrür süresine göre değişir. Beş yılda bir görülen sağanağa göre hesaplanan bir hat, elli yılda bir görülen sağanakta taşar — bu bir hata değil, bilinçli bir kabuldür.
Kapasite değerleri. Tablodaki sayılar yaygın ürünlerin yaklaşık değerleridir. Gerçek kapasite kesitin ölçüsüne, oluğun düz mü eğimli mi olduğuna ve iniş ağzının biçimine bağlıdır; üretici beyanı esastır.
Hat geometrisi. Her dirsek akışı yavaşlatır. İki dirsekli bir iniş hattı, düz inen bir hattan daha az su geçirir; tabloda bu yoktur.
Çatının değişmiş olması. Teras kapatıldıysa, çatı katı eklendiyse ya da saçak uzatıldıysa oluk hiçbir şey bozulmadan yetersiz kalır. Değişen oluk değil, ona su veren alandır.
Ne zaman gerçek ölçü şart olur?
Kaba hesap, mevcut bir olukta neyin yanlış gittiğini anlamaya ve tekliflerdeki ölçüleri sorgulamaya yeter. Şu durumlarda yerinde ölçü ve gerçek hesap gerekir: birden fazla çatı yüzeyinin suyunu tek hatta toplayan dere varsa; hat yağmur suyu şebekesine ya da bir toplama deposuna bağlanacaksa; apartman ve site ölçeğinde birden çok kolon inişi düzenlenecekse; teras çatı süzgeçle boşalıyorsa. Süzgeçli düzenin hesabı ayrı yürür — onu teras çatı süzgeç sayısı hesaplama sayfasında ele aldık.
Sağanakta oluğun taşması her zaman kapasite sorunu değildir; ayırt etme yöntemini oluk taşıyor sayfasında adım adım anlattık. Hat gerçekten yenilenecekse iş dere ve oluk tamiri kapsamına girer ve kaplama da yorulmuşsa çatı aktarma programıyla birlikte planlanır.
Oluk ve İniş Borusu Hesabı
Sık sorulan sorular
Oluk kesitini çatının kaç metrekare olduğuna göre mi seçmeliyim?
Metrekare tek başına yetmez, ama başlangıç noktasıdır. Hesaba giren şey eğik yüzeyin alanı değil, o yüzeyin yukarıdan bakıldığındaki yatay izdüşümüdür; buna rüzgârlı yağmur payı olarak çatı yüksekliğinin yarısı eklenir. İkinci girdi bölgenin yağış şiddetidir — aynı 100 metrekare, saatte 50 milimetre yağış alan bir yerde 1,4 litre/saniye, 150 milimetre alan bir yerde 4,2 litre/saniye debi üretir. Üçüncü girdi ise iniş borusu sayısıdır: hat ikiye bölünüyorsa her kolun taşıdığı su yarıya iner ve çoğu evde bir kesit küçük oluk yeterli hâle gelir.
Tek iniş borusu yeterli mi, ikinci boru şart mı?
Uzun bir saçakta tek boru genellikle iki yönden birden zorlar. Birincisi kapasite: oluğun tamamındaki su tek ağza yürür, o yüzden hem oluk kesiti hem boru çapı büyümek zorunda kalır. İkincisi eğim: tek ağza inecek 12 metrelik hatta metrede 4 milimetre iniş verirseniz uzak uçta oluk 5 santim yukarıda kalır, bu da saçak hattının gözle görülür biçimde eğrilmesi demektir. Hattın iki ucuna ya da ortasına konan ikinci boru bu iki sorunu birden çözer. Pratik ölçü şudur: 10 metreyi geçen düz saçaklarda ikinci boru neredeyse her zaman doğru karardır.
Kutu oluk mu yarım yuvarlak oluk mu daha çok su taşır?
Aynı anma ölçüsünde kutu (kare) kesitli oluk, yarım yuvarlaktan daha fazla su taşır; çünkü aynı genişlikte daha büyük bir akış kesiti oluşturur. Buna karşılık kutu oluğun köşeleri tortuyu tutar, temizliği zordur ve donma durumunda genleşmeye daha az izin verir. Kapasite farkı seçim gerekçesi olarak tek başına yeterli değildir: cephe görünümü, malzeme ve askı düzeni de karara girer. Kesin kapasite değerleri kesitin gerçek ölçüsüne bağlı olduğu için üretici beyanından okunur.
Hesabı yaptım, mevcut oluğum yetersiz çıktı. Hemen değiştirmeli miyim?
Önce yetersizliğin gerçekten kesitten kaynaklandığını doğrulayın. Aynı belirtiyi — sağanakta saçaktan dökülme — tıkalı iniş ağzı, bozulmuş eğim, gevşemiş askı ve oluğun içine sarkmayan kaplama da üretir. Oluğun en uzak ucuna dökülen bir kova su aşağıdan gecikmeden çıkıyorsa hat açıktır ve sorun kapasitedir. Kapasite sorunu ise her zaman oluk değiştirmeyi gerektirmez: ikinci bir iniş borusu eklemek çoğu durumda daha ucuz ve daha etkili bir çözümdür.
Askı aralığını neye göre daraltmak gerekir?
Metal olukta yaygın uygulama 60–80 santimdir; PVC olukta malzeme daha çok esnediği için aralık daha sıktır. Kar yükü olan yerlerde, saçaktan kar kaymasının beklendiği eğimli çatılarda ve uzun hatlarda aralık daraltılır. Ama askının kendisi kadar dayandığı ahşap da belirleyicidir: çürük bir alın tahtasına takılan yeni askı birkaç ay içinde gevşer, oluk göbek yapar ve verdiğiniz eğimi kaybeder. Askı aralığını hesaplamadan önce alın tahtasının sağlamlığını elle yoklayın.
