Dere sacı: genişlik, büküm ve kaplamanın altına giren pay

Bir çatıda su hiçbir zaman eşit dağılmaz. İki eğimli yüzey bir iç köşede buluştuğunda o köşenin iki yanına düşen bütün yağmur tek bir hatta iner. Dere sacı — sahada vadi sacı da denir — bu hattın altına serilen ve toplanan suyu saçağa ya da oluğa taşıyan metal kanaldır. Çatının geri kalanı kaplamayla suyu atarken, dere doğrudan su taşır. Aynı çatıda ilk yorulan, ilk delinen ve ilk akıtan parçanın neredeyse her zaman burası olmasının sebebi budur.

Dere ile oluk sık karıştırılıyor; ikisinin farkını ve iniş borusu tarafını çatı oluğu ve dere sayfasında ayırdık. Bu sayfa yalnızca derenin sacına bakıyor: ölçüsüne, bükümüne, ek yerine ve hangi metalin nerede yerinde olduğuna.

Dere sacı neden ayrı bir parça olarak üretilir

Kiremit, shingle ya da sac kaplama suyu eğim boyunca aşağı iter; her parça bir alttakinin üzerine binerek suyun içeri girmesini engeller. Vadide bu düzen bozulur, çünkü iki yüzeyin akışı burada karşılaşır ve kaplamanın kendi bindirme mantığı devam edemez. Boşluğun sürekli, eksiz ve kendi başına su geçirmez bir kanalla kapatılması gerekir.

Bu kanalın taşıdığı su miktarı da şaşırtıcı derecede yüksektir. Vadinin iki yanındaki yüzeylerin yatay izdüşüm alanı ne kadar büyükse, sağanakta o daracık kesitten geçmesi gereken debi de o kadar artar. Bu yüzden dere sacı, çatının başka hiçbir yerinde karşılaşılmayan bir yükü tek başına karşılar — hem hidrolik hem de aşınma anlamında.

Genişlik, kenar bükümü ve kaplamanın altına giren pay

Dere sacında üç ölçü birbirinden ayrı düşünülür ve üçü de aynı anda doğru olmalıdır.

Açık genişlik, iki kaplama kenarı arasında kalan ve suyun serbestçe aktığı bant. Sacın toplam açılımı bu değil; açılımdan iki yanın kaplama altına giren payı ile kenar bükümleri düşüldüğünde kalan kısım budur. Dar bir açık genişlik sağanakta dolar ve su kaplamanın altına doğru yayılır.

Kenar bükümü, sacın iki uzun kenarında yukarı doğru kıvrılan bölüm — sahadaki adıyla su bendi. Yaklaşık 2–3 cm’lik bu büküm, hızla akan suyun yanlara sıçrayıp kaplamanın altına atlamasını engeller. Bükümü olmayan düz bir sac, yağmur şiddetlendiğinde kendi kenarından su kaçırır.

Kaplama altına giriş payı, sacın iki yandan kiremidin ya da kaplamanın altına giren kısmı. Uygulamada her iki yanda en az 10–15 cm bırakılır; çatı eğimi düştükçe ve dereye gelen su arttıkça bu pay büyütülür. Rüzgârın suyu yukarı doğru sürüklediği açık cephelerde de aynı şey geçerlidir.

Bu üç ölçünün kesitte nasıl kurulduğunu, altlık ve örtü sırasıyla birlikte çatı deresi detayı sayfasında çizerek anlattık.

Hangi metal nerede yerinde

Malzeme	Karakteri	Uygun olduğu yer	Zayıf tarafı
Galvaniz sac	Çinko kaplamalı, ekonomik, her yerde bulunur	Kısa dere hatları, bütçesi ölçülü işler	Kaplama tükenince pas kesim kenarından yürür
Boyalı galvaniz	Çinko kaplama üstüne fırın boya; renk seçeneği var	Görünen dereler, kaplama rengiyle uyum istenen çatılar	Çizik ve kesim kenarı korumayı açar
Alüzink	Alüminyum–çinko kaplama; korozyona galvanizden dirençli	Nemli ve tuzlu havada, uzun ömür beklenen hatlar	Islak harç ve çimentoyla teması hoş görmez
Bakır	Zamanla patinalanır, kendini korur	Yalı, köşk ve tescilli yapı; uzun ömürlü çatı	Maliyeti yüksek; hattın tamamı uyumlu metal olmalı
Paslanmaz	İnce kesitte yüksek dayanım	Zorlu ve dar vadiler, agresif ortam	Şekillendirme ve birleştirme işçiliği ister

Kaplama sınıflarının nasıl beyan edildiğini ve sacın kalınlık–kaplama ilişkisini çatı sacı çeşitleri sayfasında topladık; galvaniz ile alüzink arasındaki kararı ise galvaniz mi alüzink mi sayfasında karşılaştırdık.

Metal seçiminde en sık atlanan nokta, karar verilirken yalnızca dereye bakılmasıdır. Suyun dereden sonra gideceği oluk, iniş borusu ve kelepçeler de aynı ailede kalmalıdır; farklı metallerin buluştuğu bir su yolunda korozyon, malzemenin kendi ömrünü beklemeden başlar.

Montajda en sık yapılan hatalar

• Sacı doğrudan taşıyıcının üstüne oturtmak. Dere önce sürekli bir altlığa, altlık üzerine serilen su yalıtım örtüsüne oturur; sac en üstte gelir.
• Ek yerini ters bindirmek. Alttaki parça üste geldiğinde suyun önünde basamak oluşur ve hat oradan alır.
• Bindirme boyunu eğimden bağımsız seçmek. Düşük eğimde su yavaşlar; kısa bindirme yeterli olmaz.
• Sacı çiviyle ya da vidayla ortasından delmek. Dere gövdesi delinmez; tespit, kenar bükümünden ve kaplama altında kalan bölgeden yapılır.
• Genleşmeyi hesaba katmamak. Metal ısınıp soğudukça boyunu değiştirir; uzun hatlarda hareketi karşılayan ek düzeni kurulmazsa sac ya bel verir ya da tespit noktasından yırtılır.
• Dereyi oluğa körlemesine boşaltmak. Derenin bitiş ağzı oluk hattına suyu taşırmadan aktaracak biçimde çözülür; aksi hâlde saçak ucunda sürekli ıslanan bir bölge oluşur.
• Farklı metalleri aynı su yolunda buluşturmak. Yukarıdaki bakır, aşağıdaki galvanizi yer.

Ömrü, bakımı ve alırken nelere bakılır

Bir dere sacının ömrünü belirleyen şey sacın kalınlığından çok, kaplamasının kalitesi ve hattın ne kadar temiz kaldığıdır. Dere, çatının çöp toplayan yeridir: yaprak, kuş yuvası artığı, kiremit kırıntısı ve yosun burada birikir. Biriken kütle suyu tutar, sürekli ıslak bir bölge yaratır ve korozyon oradan başlar. Bu yüzden bakım aralığı çevredeki ağaç yoğunluğuna göre belirlenir — kalabalık bir bahçe içindeki çatıda sonbaharda bir kez bakmak yetmez.

Hattın bittiğini gösteren işaretler bellidir: taban boyunca koyulaşmış lekeler, kenar bükümünün ezilip düzleşmesi, ek yerinde açılma ve tabanda birden fazla iğne deliği. Bu tablo göründüğünde sorun çoğu zaman içeriye de yansımıştır; belirtileri çatı deresi akıtıyor sayfasında topladık. Sacın yenilenmesi kaplamanın iki yandan sökülmesini gerektirdiği için iş çoğu zaman tek başına planlanmaz; kaplama zaten yorulmuşsa çatı aktarma işiyle, hattın tamamı ele alınacaksa dere ve oluk tamiri kapsamında yürütülür.

Malzeme alırken bakılacaklar kısadır: sacın kaplama sınıfı beyan ediliyor mu, kalınlık ile açılım işin gerektirdiği kesiti veriyor mu, kenar bükümü fabrikada mı yoksa şantiyede mi yapılacak, ve en önemlisi — bu sac hattın geri kalanıyla aynı metal ailesinden mi. Ucuz görünen bir dere sacı, birkaç yıl sonra kaplamanın yeniden sökülmesine yol açtığında ucuz olmaktan çıkar.