Sorular
Yıkımdan önce asbest tespiti zorunlu mu?
Evet, zorunludur. Asbestle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik uyarınca yıkım ve söküm işlerine başlamadan önce yapıda asbest bulunup bulunmadığının araştırılması gerekir. Türkiye'de asbest içeren malzemelerin kullanımı 2010 sonunda yasaklandığı için risk, bu tarihten önce yapılmış binalarda yoğunlaşır.
Zorunludur. Asbestle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik, yıkım ve söküm işlerine başlanmadan önce yapıda asbest içeren malzeme bulunup bulunmadığının araştırılmasını şart koşar. Bu, ruhsat dosyasına eklenen bir kâğıttan ibaret değildir: araştırmanın sonucu yıkım yöntemini, iş güvenliği planını, atığın hangi hatta gideceğini ve takvimi doğrudan değiştirir. Bu yüzden asbest araştırması, hazırlığın en başına konur.
Risk hangi yapılarda yoğunlaşır
Türkiye’de asbest içeren malzemelerin kullanımı 2010 sonunda yasaklandı. Dolayısıyla riskin adresi bellidir: bu tarihten önce inşa edilmiş yapılar. Yapının yaşı arttıkça ihtimal de artar, çünkü asbest en yaygın olarak ucuz, dayanıklı ve ısıya karşı korumalı bir katkı olarak kullanıldığı dönemde yaygındı.
Yaşın tek başına yeterli bir ölçüt olmadığını da eklemek gerekir. Sonradan tadilat görmüş bir binada eski malzeme kaldırılmış olabilir; buna karşılık yeni görünen bir yapının kazan dairesinde ya da çatı arasında eski dönem malzemesi durabilir. Karar gözle değil, numune ve analizle verilir.
Asbest en çok nerede bulunur
| Yapı bölümü | Tipik malzeme | Neden riskli |
|---|---|---|
| Çatı ve saçak | Oluklu levha, düz levha kaplama | Kırıldığı anda lif salar |
| Tesisat | Boru ve kazan izolasyonu, conta | Söküm sırasında ufalanır |
| Zemin kaplaması | Vinil karo ve altındaki yapıştırıcı | Kazıma işlemi toz üretir |
| Duvar ve tavan | Yangına dayanımlı levhalar, püskürtme kaplama | Delme ve kırma ile dağılır |
| Baca ve şaft | İzolasyon dolgusu, boru geçişleri | Kapalı hacimde yoğunlaşır |
| Dış cephe | Bazı kompozit ve çimento esaslı levhalar | Yüzeyi kırıldığında salınır |
Bu listede en sık karşılaşılan kalem oluklu çatı levhalarıdır. Tanınması, kırılmadan sökülmesi ve bertarafı ayrı bir başlıktır; ayrıntısını asbestli eternit çatı sayfasında ve asbestli çatı nasıl ele alınır rehberinde topladık.
Tespit nasıl yapılır
Sıra şu şekilde işler: yapı gezilerek şüpheli malzemeler işaretlenir, her biri için kontrollü koşullarda numune alınır, numuneler laboratuvarda incelenir ve sonuç rapora bağlanır. Numune alma işlemi de kendi başına toz üretebilecek bir iştir; bu yüzden gözü kapalı kazıma yapılmaz, ıslatma ve kişisel koruyucu kullanımı bu aşamada da geçerlidir.
Rapor iki şeyi söyler: asbest var mı, varsa nerede ve hangi miktarda. İkinci bilgi, sonrasındaki iş planının tamamını kurar. Raporun ruhsat dosyasındaki yerini yıkım ruhsatı nasıl alınır sayfasında gösterdik.
Tespit çıkarsa ne değişir
Asbest bulunduğunda yıkım, önceki plana göre yürümez. Değişen kalemler şunlardır:
- Sıra değişir. Asbestli bölüm, karkasa dokunulmadan önce ayrı bir iş olarak sökülür.
- Ekip değişir. Söküm, yetkilendirilmiş asbest söküm uzmanı gözetiminde yapılır.
- Yöntem değişir. Kırma yerine bütün hâlde alma, sürekli ıslatma, sızdırmaz paketleme esastır.
- Atık hattı ayrışır. Asbestli malzeme normal molozla karışmaz, ayrı bertaraf sürecine gider.
- Takvim uzar. Söküm bitmeden ana yıkım başlamaz.
Bu değişikliklerin hiçbiri isteğe bağlı değildir. Asbestin tehlikesi de zaten kendisinde değil, havaya karışan lifindedir; kırıp toz üretmeyen her yöntem riski düşürür. Aynı mantığın genel yıkımdaki karşılığını yıkımda toz ve gürültü nasıl azaltılır sayfasında anlattık.
Bu süreçte bizim rolümüz
Numune alma ve analiz yetkilendirilmiş kuruluşların işidir, bunu biz yapmıyoruz. Yüklenici olarak yaptığımız, yapıyı gezerken şüpheli malzemeyi işaretlemek, araştırmanın yapılması için maliki doğru adrese yönlendirmek ve rapor geldiğinde yıkım planını sonuca göre yeniden kurmaktır. Raporsuz sahaya girmiyoruz. Kapsamın tamamını bina yıkımı ve hafriyat sayfasında yazdık.
Eski bir yapıda “levha zaten kırık, nasılsa dağılmış” diyerek işe devam etmek, asbest konusunda yapılabilecek en kötü tercihtir. Kırık levha riskin bittiği değil, tam olarak başladığı yerdir.
Yıkımda Asbest Tespiti
Sık sorulan sorular
Yalnız çatı aktarılacaksa da asbest araştırması gerekir mi?
Yıkım kadar söküm işleri de kapsam içindedir; eski bir çatının kaplaması kaldırılıyorsa bu bir sökümdür. Özellikle oluklu levha kaplı çatılarda asbest ihtimali yüksektir ve levha kırıldığı anda lif havaya karışır. Bu yüzden 2010 öncesi yapılarda kaplama sökümüne başlamadan malzemenin ne olduğu belirlenir. Tanıma ve müdahale sırasını asbestli eternit çatı sayfasında anlattık.
Asbestli malzemeye dokunmadan bırakmak mümkün mü?
Yerinde duran, sağlam ve kapalı bir asbestli malzeme, kırılıp toz üretmediği sürece en düşük riskli hâlindedir; bu yüzden bazı durumlarda müdahale etmemek doğru karardır. Ancak yapı yıkılacaksa böyle bir seçenek kalmaz. Yıkım, tanımı gereği o malzemeyi kıracak bir iştir; dolayısıyla asbestli bölüm, karkasa dokunulmadan önce ayrı olarak ve kontrollü biçimde sökülür.
Araştırmayı kim yapar, raporu kim düzenler?
Numune alma ve analiz, bu konuda yetkilendirilmiş kuruluşların işidir; yüklenicinin gözle bakıp karar vermesi yeterli sayılmaz. Yapıda şüpheli malzeme belirlenir, kontrollü biçimde numune alınır ve laboratuvar sonucuna göre rapor düzenlenir. Sonuç olumluysa söküm, yetkilendirilmiş asbest söküm uzmanı gözetiminde ve ayrı bir iş planıyla yürütülür.
Asbest sökümü maliyeti ve takvimi ne kadar değiştirir?
İki kalemi birden büyütür. Söküm ayrı ekip, ayrı koruyucu donanım, ayrı ıslatma ve paketleme yöntemi ister; çıkan malzeme normal molozla karışmaz, ayrı bertaraf hattına gider. Takvim tarafında da asbest sökümü tamamlanmadan karkasa dokunulamayacağı için yıkım bekler. Ortalama etkiyi telefonda konuşabiliriz, kesin rakam yapı ve tespit edilen miktar görülmeden çıkmaz.
Asbest raporu olmadan yıkıma başlanırsa ne olur?
İş, denetimde durdurulmaya açık hâle gelir ve idari işlem doğar. Bundan ağırı, sahada çalışan ve çevrede yaşayan insanların maruz kalmasıdır; asbest lifi solunduktan yıllar sonra karşılığını veren bir maddedir, o yüzden anlık bir sorun görünmemesi güvenli olunduğu anlamına gelmez. Rapor ayrıca yıkımdan çıkan atığın hangi hatta gideceğini de belirler; raporsuz yükleme, döküm sahasında geri çevrilme riski taşır.
