Sorular
Binadaki çatlak deprem belirtisi mi?
Çatlakların büyük çoğunluğu dolgu duvarda ve sıvada oluşur; deprem dayanımıyla ilgisi yoktur. Deprem bakımından anlamlı olan çatlak betonarme elemanın kendisindedir: kolonun alt ya da üst ucunda eğik ilerleyen, iki yönde çaprazlanıp X çizen, kiriş ucunda yoğunlaşan, betonu kabartıp donatıyı gösteren izler.
Bir binada görülen çatlakların büyük bölümü taşıyıcı sistemle ilgili değildir. Sıva rötresi, farklı malzemelerin birleşim yerleri, ısıl hareket, dolgu duvarın kendi oturması ve nem — bunların hepsi çatlak üretir ve hiçbiri binanın depremde nasıl davranacağı hakkında bilgi vermez. Deprem bakımından anlamlı olan çatlak, dolgu duvarda değil betonarme elemanın kendisinde bulunur ve belirli bir geometriye sahiptir. Ayrım genişlikle değil, çatlağın nerede ve hangi biçimde olduğuyla yapılır.
Çatlak nerede, ne anlama geliyor
| Çatlağın yeri ve biçimi | Ne anlatır | Ne yapılır |
|---|---|---|
| Sıvada yönsüz, harita gibi kılcal ağ | Yüzey katmanı, rötre | Boya döneminde kapatılır |
| Tuğla duvarda merdiven biçimli iz | Duvarın kendi oturması ya da zemin | Yaygınsa izlenir |
| Duvarla kolonun birleştiği düşey hat | İki farklı malzemenin ayrılması | Elastik dolguyla onarılır |
| Kapı-pencere köşesinden eğik çıkan | Gerilme yığılması; büyürse ciddi | Tanık konur, izlenir |
| Kolon ucunda eğik ya da X biçimli | Kesme zorlanması | Beklemeden mühendis |
| Kiriş ucunda düşey ve sık çatlaklar | Kesme, düğüm noktası zorlanması | Beklemeden mühendis |
| Betonun kabarıp donatının görünmesi | Kesit kaybı, korozyon | Beklemeden mühendis |
Tablonun son üç satırı, kalınlığı tartışılmayan gruptur. Bunlarda çatlağın milimetresi değil, varlığı ve yeri karar verdirir. İlk dört satır ise izlemeyle ayrılır: hareket etmeyen bir çatlak zamanla anlamsızlaşır, büyüyen bir çatlak listenin alt yarısına doğru yürüyor demektir.
Depremin bıraktığı iz nasıl görünür
Deprem yapıyı yatay olarak zorlar. Bu zorlamanın betonarmede bıraktığı iz de dikey ya da rastgele değil, eğiktir. Kolonun alt ve üst uçlarında, kirişin mesnet bölgelerinde ve kolon-kiriş düğüm noktalarında yoğunlaşır. Sarsıntı iki yönde geldiği için aynı bölgede karşılıklı eğik iki çatlak birleşip X biçimini alır; bu biçim, kesme kuvvetinin elemanı zorladığının en tanınır işaretidir.
İkinci tanınır tablo, dolgu duvarın kolondan tümüyle ayrılmasıdır. Duvar kendi düzleminde ezilip köşelerden kopmuşsa, o katta gözle görülür bir ötelenme yaşanmış demektir. Bu, taşıyıcı elemanda çatlak olmasa bile kaydedilmesi gereken bir bilgidir.
Cephe tarafında aynı okumayı nasıl yaptığımızı cephedeki çatlak ne zaman ciddidir sayfasında, çatı ve üst kat tarafındaki yapısal uyarıları çatı çökmesi riski sayfasında topladık.
Deprem dışındaki nedenleri elemek
Bir çatlağı yapısal saymadan önce şunlar elenir:
- Rötre. Yeni sıva ve şap kururken büzülür; ince, yönsüz, yüzeysel çatlaklar bırakır.
- Isıl hareket. Güneş gören cephelerde ve çatı katı duvarlarında, gün içinde genleşen malzeme aynı yerde tekrarlayan çatlak üretir.
- Nem ve su. Islanan bölgede sıva kabarır, çatlak kenarları koyulaşır. Kaynak bulunmadan yapılan onarım geri gelir.
- Zemin oturması. Genellikle bina köşelerinde, merdiven biçiminde ve tek yönde ilerler; kapı sıkışması ve döşeme eğimiyle birlikte görülür.
- Sonradan yapılan tadilat. Kolon kesilmiş, kiriş delinmiş, duvar kaldırılmışsa çatlak o müdahalenin sonucudur.
Son madde, uygulamada en sık karşılaşılan ve en çok gözden kaçan başlıktır. Dükkân birleştirmeleri, vitrin açmaları ve bodrum düzenlemeleri binanın taşıyıcı düzenini sessizce değiştirir.
İzleme ve karar
Yapısal olduğundan emin olmadığınız bir çatlağı ölçüye çevirmenin yolu izlemektir: çatlağı tarihli fotoğraflayın, üzerine tanık koyun, aynı noktayı belirli aralıklarla aynı açıdan yeniden çekin. Birkaç ay içinde hareket yoksa çatlak durağandır. Kenarları arasında kot farkı oluşuyor, iz uzuyor ya da yenileri ekleniyorsa izleme biter, değerlendirme başlar.
Betonarme elemandaki çatlak grubunda ise izleme aşaması atlanır. Bu durumda yapılacak şey binayı ölçüp modellemektir; hesabın ne verdiğini deprem performans analizi nedir sayfasında, karar sırasını binam güçlendirilmeli mi sayfasında anlattık. Sonuç yetersiz çıkarsa uygulama tarafı bina güçlendirme sayfasında.
Çatlağı fotoğraflayıp gönderirseniz nereye baktığımızı ve hangi ölçünün alınması gerektiğini söyleyebiliriz. Ama bir çatlağın fotoğrafı değerlendirmenin yerine geçmez; yapısal grubun içindeyse cevabımız her seferinde aynı olur: ölçüm ve hesap.
Çatlak Deprem Belirtisi mi
Sık sorulan sorular
Çatlağın üzerine tanık koymak ne demek, nasıl yapılır?
Tanık, çatlağın hareket edip etmediğini gösteren basit bir işarettir. Çatlağın iki yakasına oturacak biçimde ince bir alçı ya da harç şeridi çekilir, üzerine tarih yazılır ve kurumaya bırakılır. Çatlak çalışmaya devam ediyorsa bu şerit haftalar içinde ayrılır. Aynı işi cam bir plakayı iki yakaya yapıştırarak ya da çatlağın iki tarafına kalıcı işaret koyup aradaki mesafeyi kumpasla ölçerek de yaparsınız. Önemli olan tek şey, ölçümün tarihli olmasıdır.
Deprem sonrası oluşan çatlakla eski çatlak nasıl ayrılır?
Yeni çatlağın kenarları keskin ve temizdir, içinde toz ve boya birikmemiştir; kırılan sıvanın tozu genellikle hâlâ zeminde durur. Eski çatlağın kenarları yuvarlaklaşmış, içi kirlenmiş, üzerinden boya geçmiş olur. Bu ayrımı sağlıklı yapabilmenin tek güvenilir yolu, sarsıntıdan önce çekilmiş tarihli fotoğrafların bulunmasıdır. Bu yüzden binada çatlak varken, deprem beklenmeden önce fotoğraflanması işe yarar bir alışkanlıktır.
Kolon çatlağı sıvayla kapatılabilir mi?
Kapatılmamalı. Sıva çatlağı yok etmez, yalnız görünmez yapar; ilerlemesini izleme imkânını da ortadan kaldırır. Betonarme elemandaki bir çatlak önce nedeniyle birlikte değerlendirilir, gerekiyorsa epoksi enjeksiyonu ya da eleman takviyesiyle ele alınır, en son kapatılır. Sırayı tersine çevirmek, ileride açıldığında çok daha büyük bir tabloyla karşılaşmak demektir.
Kapıların ve pencerelerin sıkışması çatlakla birlikte ne anlatır?
İkisi bir aradaysa dikkat çeker. Tek başına kapı sıkışması nem ve mevsim değişimiyle de olur; ama aynı bölgede kapı sıkışması, döşemede tek yöne eğim ve duvarda merdiven biçimli çatlak birlikte görülüyorsa bu üçlü genellikle zemin tarafında bir oturmaya işaret eder. Oturma, deprem dayanımından ayrı bir başlıktır ve zemin verisiyle birlikte incelenir. Bu tabloda beklemek yerine değerlendirme başlatmak doğru olur.
Yeni binada çatlak çıkması normal mi?
Yeni yapılarda ilk yıllarda sıva ve boya katmanında ince çatlaklar görülmesi olağandır; harcın kuruma büzülmesi, farklı malzemelerin birleşim yerleri ve yapının kendi oturması bunu üretir. Bunlar yönsüz, kılcal ve yüzeyseldir. Yeni bir binada beklenmeyen şey, betonarme elemanda çatlak görülmesidir; bu durumda konu bakım değil, yapı denetim kaydına ve müellife dönmeyi gerektiren bir konudur.
