Sorular
Çatı deresi neden en riskli bölgedir?
Dere, iki çatı yüzeyinin buluştuğu iç köşe hattıdır ve her iki yüzeye düşen suyun tamamı bu dar kanaldan geçer. Çatının en yüksek debisi ve en hızlı akışı buradadır. Aynı yerde kaplama açılı kesilerek biter, altında da sac ekleriyle kurulmuş ayrı bir kanal vardır. En büyük su yükü ile malzeme sürekliliğinin en zayıf olduğu nokta çakıştığı için kaçaklar çoğunlukla derede başlar.
Dere, çatının iki eğimli yüzeyinin buluştuğu iç köşe hattıdır. Riski tek bir sebepten değil, üç şeyin aynı yerde üst üste gelmesinden doğar: suyun tamamı buradan geçer, kaplama tam burada kesilerek biter ve kanalın kendisi sac eklerinden kurulur. Çatının geri kalanında su geniş bir yüzeye yayılıp yavaşça akarken, derede dar bir kanalda toplanıp hızlanır.
Dere neden bu kadar çok su taşır?
Bir çatı yüzeyi suyu saçak boyunca, metrelerce genişlikte oluğa bırakır. Dere ise iki yüzeyin suyunu tek bir hatta sıkıştırır. İki yüzeyin toplam alanı ne kadar büyükse, o dar kanaldan geçmesi gereken debi de o kadar artar.
Buna bir de hız eklenir. Eğim arttıkça su daha çabuk iner, dere ağzına ulaştığında yönü keskin biçimde değişir ve kanal içinde dalgalanır. Şiddetli yağışta kanaldaki su seviyesi görünürden çok daha yükseğe çıkar. Kaçakların çoğu bu yükselen seviyenin kaplama kesim kenarını aşmasıyla başlar — bu yüzden dere kaynaklı akıntılar tipik olarak hafif yağmurda değil, sağanakta ortaya çıkar.
Riski büyüten etkenler nelerdir?
| Etken | Ne olur | Nasıl fark edilir |
|---|---|---|
| Kanal darlığı | Sağanakta su yükselip kaplamanın altına atlar | Akıntı yalnızca şiddetli yağışta gelir |
| Kısa bindirme | Sac ekinde su yüzey gerilimiyle geriye yürür | Damlama hep aynı yükseklikte, ek hizasında |
| Kenar kıvrımının olmaması | Su yandan taşar, latayı ve tahtayı ıslatır | Dere kenarı boyunca çift taraflı çürüme |
| Tabana atılmış vida | Conta sertleşince delik açık kalır | Kuru havada bile ıslak kalan nokta izi |
| Yaprak ve kırıntı birikmesi | Akış yavaşlar, seviye yükselir | Yağış sonrası kanalda duran su |
| Alt örtünün dereye taşınmaması | İkinci savunma yok, su doğrudan ahşaba iner | Küçük bir açıklıkta bile geniş ıslaklık |
Bu etkenler tek tek de yeterlidir, ama sahada genellikle iki üçü birlikte bulunur. Yaprakla dolmuş, bindirmesi kısa bir dere ilk yıllarda sorun çıkarmayabilir; kanal daralıp seviye yükseldiğinde kısa bindirme aniden akıtmaya başlar.
Kaplama derede nasıl biter?
Kiremit de shingle da dere hattında düz bitmez; kanala paralel açıyla kesilir. Kesilen parçalar küçülür, alttaki lataya oturma yüzeyi azalır ve bağlantısı zayıflar. Rüzgârda ilk oynayan, karda ilk kayan parçalar çoğu zaman bu kesim sırasındakilerdir.
Kesim işleminin kendisi de kanalın içine kırıntı bırakır. Yeni yapılmış bir çatıda dere ilk yağmurdan önce süpürülmemişse, kanal daha ilk sezonda kısmen dolmuş olur. Kaymış ve kırılmış parçaların bu hatta ne anlama geldiğini kiremit kaydı sayfasında ayrıca açtık.
Dere kaçağı nasıl anlaşılır?
İçeriden bakıldığında iz nettir: iki çatı yüzeyinin buluştuğu hattın izdüşümünde, tavanda çizgi biçiminde ilerleyen bir ıslaklık ya da leke. Çatı arasında ise dere hattının altındaki merteklerde koyu şeritler, çivi diplerinde pas halkaları görülür.
Dışarıdan kontrolde kanalın tabanına, ek yerlerine ve kaplamanın kesim kenarına bakılır. Kanal içinde duran su, pas lekesi, ayrılmış bindirme ve kenarda ezilme varsa hat yorulmuştur. Belirtileri ve ilk yapılacakları dere akıtıyor sayfasında topladık; kanalın malzeme tarafını ise çatı oluğu ve dere sayfasında anlattık.
Doğru dere nasıl kurulur?
Sıra şöyle işler: hat boyunca alt örtü şeridi çekilir, kanal mümkün olduğunca az ekle kurulur, ekler akış yönünde ve yeterli bindirmeyle üst üste bindirilir, iki kenara kıvrım verilir, sabitleme kenar kıvrımından yapılır ve kaplama kanal ortasından belirli bir pay bırakılarak kesilir.
Dereyi yenilemek, çevresindeki kaplamanın da sökülüp yeniden dizilmesini gerektirir; bu yüzden nokta onarımı değil, hat boyu bir iştir. Kapsamı ve nasıl çalıştığımızı dere ve oluk tamiri sayfasında bulabilirsiniz. Akıntının giriş noktasının nasıl daraltıldığını merak ediyorsanız çatı akıntısının yeri nasıl bulunur sayfasına bakın.
Dere tek başına çalışan bir parça değildir. Onun taşıdığı suyu oluk devralır, oluğun topladığını iniş borusu indirir. Bu üçlüden biri tıkalıysa yükselen seviye önce dereyi zorlar. Çatının en riskli bölgesi olmasının asıl sebebi de budur: kendi kusurunun yanı sıra kendinden sonraki her tıkanıklığın faturasını da o öder. Yıllık bakımda dere hattı bu yüzden ilk bakılan yerdir.
Dere Neden Riskli
Sık sorulan sorular
Dere sacı yerine membran serilebilir mi?
Serilir ama tek başına kalıcı bir çözüm sayılmaz. Membran, derenin altına ikinci savunma katmanı olarak girdiğinde işini yapar; asıl kanalı oluşturan yüzey olarak kullanıldığında ise sürekli akan su, buz ve süpürülen kum onu kaplamanın kesim kenarına sürter ve zamanla aşındırır. Dere gibi hem yıkanan hem de üzerinden yürünen bir hatta metal kanal artı altta örtü şeridi düzeni daha uzun ömürlüdür.
Dere ne kadar geniş olmalı?
Genişlik, dereye su veren iki yüzeyin alanına ve çatının eğimine göre belirlenir; sabit bir ölçü yoktur. Kabaca kural şudur: kaplamanın kesim kenarı ile suyun aktığı kanalın ortası arasında her iki tarafta da rahat bir pay kalmalı, şiddetli yağışta yükselen su seviyesi kaplamanın altına ulaşmamalıdır. Alanı büyük, eğimi düşük çatılarda dere hem genişletilir hem de derinleştirilir.
Derenin altına ayrıca örtü serilir mi?
Evet, doğru uygulamada serilir. Dere sacının altına, kanal hattı boyunca ve iki yana taşacak genişlikte bir su yalıtım şeridi çekilir. Amaç, sac ekinden ya da kenardan kaçan suyun ahşaba değil bu şeride düşüp aşağı akmasıdır. Bu katman olmadığında derede oluşan küçük bir açıklık doğrudan mertek ve tahta kaplamayı ıslatır.
Dere içine vida atılır mı?
Kanalın içinden geçen hiçbir delik olmamalıdır. Sabitleme, dere sacının kenarında bırakılan kıvrım ya da tutucu klipsler üzerinden yapılır; böylece su yüzeyinde delik kalmaz. Kanal tabanına atılmış tek bir vida, contası ilk birkaç yılda sertleştikten sonra düzenli akıtan bir noktaya dönüşür. Eski derelerde en sık gördüğümüz hata budur.
Dere temizliği yılda kaç kez yapılmalı?
Çevresinde ağaç varsa yılda iki kez, yaprak dökümü bittikten sonra ve ilkbaharda. Ağaçsız bir yapıda yılda bir kez yeterli olabilir. Temizlikte yalnızca yaprak alınmaz: kaplamanın kesiminden kalan kırıntılar, mahya harcı parçaları ve kum da dere tabanında birikir. Bunlar suyu yavaşlatır, yavaşlayan su yükselir ve kaplamanın altına yönelir.
