Alınlık kenarı detayı: rüzgâr sacı, kenar kiremidi ve harpuşta

Beşik çatının iki kenarı birbirine hiç benzemez. Saçak, suyun ayrıldığı ve oluğa devredildiği yatay kenardır; alınlık ise eğime paralel giden, kalkan duvarının üstünde biten dikey kenardır. Burada suyun akış yönü kenardan dışarı değil, kenarın yanından aşağıdır ve asıl yük yağmurdan çok rüzgârdan gelir. Bir fırtınadan sonra çatının en çok bu hatta hasar görmesi tesadüf değildir.

Bu kenarda ne oluyor

Rüzgâr bir çatının üzerinden geçerken yüzeye eşit basmaz. Akım kenarlarda ve köşelerde ayrılır, orada yukarı doğru bir emme oluşur ve bu emme çatının orta bölgesinde ölçülenden belirgin biçimde büyüktür. Alınlık kenarı da tam olarak bu bölgede kalır. Kaplamanın bir parçası kenarda kalkmaya başladığında rüzgâr altına girer, kaldırma kuvveti artar ve zincir komşu parçalarla devam eder. Kaplamanın rüzgârda kalkmasının genel mekanizmasını çatı rüzgârda uçar sayfasında ayrıca anlattık.

İkinci yük savrulan sudur. Yağmur yatay bileşenle geldiğinde kenar boyunca kaplamanın altına girmeye çalışır. Bu su örtünün üstünde akıp saçağa varabiliyorsa sorun çıkmaz; kenarda tıkanır ve duvara yönelirse alınlık duvarının iç yüzünde nem lekesi olarak görünür.

Üçüncüsü, alınlık duvarının kendisidir. Duvar kaplamayı aşıyorsa üstü açıkta demektir ve kapatılmadığında su doğrudan örgünün içine iner.

İki farklı alınlık bitişi

Bitiş biçimi	Su nasıl kesilir	Tipik zayıflık
Saçaklı alınlık — kaplama duvarı aşar	Kenar kiremidi ya da rüzgâr sacı, damlalığıyla suyu duvardan uzağa atar	Kenar parçasının sabitlemesi, alın tahtasının ucu, profilin dalgalanması
Harpuştalı alınlık — duvar kaplamayı aşar	Kaplama ile duvar arasında kademeli etek, duvar üstünde damlalıklı harpuşta	Harpuşta derzleri, etek ile duvar birleşimi, damlalıksız düz kapak

İki biçim aynı sorunu farklı yerden çözer. Birincisinde kritik nokta kenarın dışarıda kalması ve suyun duvara değmeden düşmesidir; ikincisinde ise çatı ile duvarın buluştuğu hat, tıpkı bir duvar dibi gibi çalışır ve kademeli etek gerektirir. O detayın kuralları için duvar birleşimi etek detayı sayfasına bakılabilir. Saçak tarafındaki karşılığı ve bina karakterine göre değişen bitişler ise saçak biçimleri sayfasında toplandı.

Kenar hangi sırayla kurulur

1. Taşıyıcı kenar hazırlanır. Alın tahtası ya da kenar latası düz bir hat oluşturacak biçimde sabitlenir. Dalgalı bir taşıyıcı üstüne düzgün kenar çıkmaz.
2. Alt örtü kenara kadar getirilir. Örtü kenarda kesilir ve kesik ucu kenar profilinin içine boşalacak şekilde bırakılır; profilin altında kalmaz.
3. Kenar profili takılır. Rüzgâr sacı ya da kenar profili, damlalık kenarı dışarıda kalacak biçimde hat boyunca sabitlenir. Parçalar birbirine biner; bindirme yönü, hâkim rüzgârın geldiği yöne göre seçilir.
4. Kaplama kenara kadar döşenir. Kenara gelen parçalar ölçüsünde kesilir; hiçbir kesik parça yalnız kendi ağırlığına bırakılmaz.
5. Kenar kiremidi ya da kenar parçası konur. Yan kapamalı parça, kaplamanın kesik kenarını örter ve kendi deliğinden vidalanır.
6. Sabitleme sıklaştırılır. Kenar boyunca uzanan şeritte parça sabitleme aralığı, çatının orta bölgesine göre azaltılır.
7. Harpuştalı bitişte duvar üstü kapatılır. Harpuşta hafif eğimli oturtulur, iki yanında damlalık bırakılır, derzleri hareket alan elastik bir dolguyla kapatılır.

Kenetli ve panel kaplamalarda bu sıra biraz kısalır ama mantık aynı kalır. Levhanın alınlığa bakan ucu yukarı kıvrılarak bir su kesme kenarı yapılır, kenar profili bu kıvrımın üzerine oturur ve levhaya delik açmadan alttan tutulur. Trapez sacda ise profilin dalgalı yüzeye tam oturmadığı yerlere sürekli bir dolgu bandı konur; band kesintiliyse her dalga ayrı bir açıklık bırakır. Metal kaplamada kenar profilinin ek yerleri de ayrı bir konudur: sac ısıyla uzayacağı için parçalar uç uca değil, hareket payı bırakılarak bindirilir. Kilitlenmiş bir kenar profili sıcak günlerde dalgalanır ve önce kendi sabitlemesini gevşetir.

En sık yapılan hata ve sonucu

Alınlık kenarında en yaygın uygulama, kenar parçalarının bol harçla dolgulanıp sabitlemenin harca bırakılmasıdır. İlk yıl sorun çıkmaz. İkinci yıldan itibaren harç hat boyunca kılcal çatlar, dökülen her parça bir sonrakini gevşetir ve kenar rüzgâra açık hâle gelir. Bu bozulmanın sonu genellikle kuvvetli bir lodosta kenardan başlayan parça kaybıdır.

İkinci hata damlalık yokluğudur. Kenar sacı ya da harpuşta, suyu duvardan uzaklaştıran bir kıvrımla bitmiyorsa su kapaktan duvar yüzüne döner. Belirtisi çatıda değil cephede görünür: alınlık duvarının yüzünde aşağı doğru inen koyu şeritler, kışın yosunlanma, içeride sıva kabarması.

Üçüncüsü örtünün yanlış sonlandırılmasıdır. Kaplamanın altındaki örtü kenar profilinin altında kaldığında, örtü üstünde akan su profilin altına ve oradan duvara iner. Kenar profili varken bile sızıntı devam ediyorsa ilk bakılacak yer burasıdır.

Dördüncüsü kaplama kenarının duvarı yeterince aşmamasıdır. Kısa kalan bir kenar, savrulan yağmurda duvarın üst kenarını sürekli ıslatır; bu da alınlığın hem üst kotunda hem iç yüzünde kalıcı nem izi bırakır.

Doğru uygulandığını nasıl anlarsınız

• Kenar boyunca giden çizgi düz mü? Bir bölgede yukarı kalkma, dalgalanma ya da açılmış bindirme var mı?
• Kenar sacının ya da harpuştanın altında, suyu dışarı düşüren belirgin bir damlalık kıvrımı görünüyor mu?
• Kenarda gri harç bandı mı var, yoksa yan kapamalı kenar parçaları mı?
• Harç varsa üzerinde çatlak, boşluk, ufalanma ve dökülmüş bölge var mı?
• Alınlık duvarının dış yüzünde aşağı inen koyu su izleri, yosun şeridi ya da kabarmış boya var mı?
• Duvarın iç yüzünde, tavana yakın kotta eski nem lekesi bulunuyor mu?
• Harpuşta parçaları hizasında mı, derzleri açılmış mı?

Bu maddelerin çoğu yerden ya da karşı cepheden çekilmiş fotoğraflarla kontrol edilebilir; kenar hattı, üstüne basılarak yürünecek bir yer değildir. Bir alınlık kenarı bozulmuşsa onarım genellikle o hattaki birkaç sıra kaplamanın sökülmesini gerektirir ve bu sırada alın tahtasının durumu da görünür hâle gelir. Biçimin bütününü beşik çatı sayfasında, kenarların baştan yenilenmesini gerektiren durumları ise çatı aktarma sayfasında ele aldık.