Çatı eğimi hesaplama: ölçme yöntemi, yüzde–derece dönüşümü ve eşikler

Çatı eğimi, bir çatı hakkında verilecek hemen her kararın girdisidir: hangi kaplamanın kullanılabileceği, kaplamanın altına ne serileceği, kaç metrekare malzeme gideceği ve karın yüzeyde durup durmayacağı buradan çıkar. Ölçmesi de sanıldığı kadar zor değil; bir metre çubuğu ve bir su terazisiyle çoğu konut çatısının eğimi yeterli doğrulukta bulunur.

Eğim nedir, nasıl ifade edilir

Eğim, yatayda gidilen mesafeye karşılık düşeyde kazanılan yüksekliktir:

Eğim (%) = (düşey yükselme ÷ yatay mesafe) × 100

Yatayda 100 santim gidildiğinde 30 santim yükseliniyorsa eğim %30’dur. Aynı yüzeyin derece karşılığı ise arctan bağıntısından gelir: arctan(0,30) = 16,7 derece.

Buradaki en yaygın hata, yüzde ile dereceyi eşitlemektir. %45 eğim 45 derece değildir; 24,2 derecedir. 45 derece ise %100 eğime karşılık gelir, yani yatayda 1 metre gidildiğinde 1 metre yükselen bir yüzeye. Bu iki birimi karıştırmak, hem kaplama seçiminde hem alan hesabında ciddi sapma yaratır.

Yüzde–derece dönüşüm tablosu

Eğim	Derece	Alan katsayısı	Yaygın karşılığı
%5	2,9°	1,001	Kenetli metal alt sınırı
%10	5,7°	1,005	Trapez sac, sandviç panel bandı
%17	9,6°	1,014	Shingle alt sınırı
%20	11,3°	1,020	Az eğimli sac çatı
%30	16,7°	1,044	Presli kiremit alt sınırı
%35	19,3°	1,060	Konutta en yaygın bant
%40	21,8°	1,077	Konutta en yaygın bant
%50	26,6°	1,118	Dik konut çatısı
%60	31,0°	1,166	Karın kendiliğinden aktığı bant
%80	38,7°	1,281	Çatı katı kazanan dik çatı
%100	45,0°	1,414	Kule tipi dik çatı

Sağdaki alan katsayısı sütunu, eğimi ölçtükten sonra doğrudan çatı alanı hesaplamasında kullanılır; ayrıca bir işlem gerekmez.

Eğimi kendiniz nasıl ölçersiniz

Su terazisi yöntemi. En doğrudan yol. Tam bir metre uzunluğunda su terazisinin bir ucunu çatı yüzeyine dayayın, kabarcık ortalanana kadar kaldırıp yatay tutun, sonra serbest ucun yüzeye olan düşey mesafesini metreyle ölçün. Okuduğunuz santim değeri doğrudan yüzde eğimdir: 34 santim, %34 eğim demektir. Su terazisi kısaysa ölçüyü oranlayın — 50 santimlik terazide okunan 17 santim yine %34’tür.

Çatı arasından ölçme. Kaplamanın üstü dalgalı olduğu için en temiz ölçüm, çatı arasında merteğin alt yüzünde yapılır. Mertek düz bir hattır; su terazisi buraya rahat oturur ve kiremidin dalgası hesaba karışmaz.

Telefon uygulaması. Açıölçer uygulamaları işi görür ama telefonu kaplamaya değil, yüzeye dayadığınız düz bir latanın üstüne koyun. Sonuç derece olarak çıkar, tablodan yüzdeye çevirin.

Hangi yöntemi kullanırsanız kullanın ölçümü en az iki farklı noktada tekrarlayın. Aradaki fark birkaç puanı geçiyorsa yüzey düz değil, oturmuş demektir.

Adım adım örnek: mahya yüksekliğinden eğim bulma

Çatıya çıkmadan, yalnızca çatı arasında iki ölçü alarak da eğim bulunur. Bağıntı şu:

Eğim (%) = mahya yüksekliği ÷ yarı açıklık × 100

Somut yapı: beşik çatılı bir ev; saçak ucundan saçak ucuna ölçülen kısa kenar 9,20 metre.

Adım 1 — yarı açıklık. 9,20 ÷ 2 = 4,60 m.

Adım 2 — mahya yüksekliği. Çatı arasında, mahya kirişinin altından döşemeye dik ölçü alın: 2,42 m. Aynı ölçüyü saçak hizasında, mertek alt kotunda tekrarlayın: 0,84 m. Fark, mahya yüksekliğidir: 2,42 − 0,84 = 1,58 m.

Adım 3 — eğim. 1,58 ÷ 4,60 = 0,343 → %34,3.

Adım 4 — derece. arctan(0,343) = 19,0 derece.

Adım 5 — alan katsayısı. √(1 + 0,343²) = 1,057. Bu evin izdüşüm alanı 103 m² olsaydı çatı yüzeyi 103 × 1,057 = 108,9 m² çıkardı.

Bu yöntemin tek koşulu, iki yüzeyin de aynı eğimde olması. Asimetrik çatıda, yani mahyanın ortada olmadığı yapılarda, her yüzeyin kendi yatay açıklığı ayrı ölçülür ve eğim yüzey yüzey hesaplanır.

Kaplamaların eğim alt sınırları

Her kaplamanın altında çalışamayacağı bir eğim vardır. Alt sınırın altında su, kaplamanın altına rüzgârla itilerek girer.

Kaplama	Genel kabul alt sınır	Not
Alaturka kiremit	%35	Elle dizildiği için sızdırmazlık zayıftır
Presli kiremit	%30	%22’ye kadar sürekli örtü ve sık bağlantıyla
Shingle	%17	%33’ün altında çift kat astar örtü gerekir
Trapez sac	%7	Bindirmelerin sızdırmaz bantlanması şartı
Sandviç panel	%7	Üretici sınırı bağlayıcıdır
Kenetli metal	%5	Dik kenet ve sürekli örtüyle
Membranlı teras	%2	Süzgece doğru; mutlak alt sınır %1

Bu değerler genel kabul gören alt sınırlardır, üreticinin kendi uygulama belgesi bağlayıcıdır. Rüzgârın yağmuru yatay ittiği açık konumlardaki yapılarda alt sınıra yaslanmak yerine bir kademe yukarısını seçmek doğru olur. Kenet sistemlerinin düşük eğimde neden avantajlı olduğunu kenetli metal çatı sayfasında, shingle’ın eğim davranışını shingle sayfasında ayrıca anlattık.

Ölçünün payı ve ne zaman gerçek ölçü şart

Kendi aldığınız eğim ölçüsü, gerçeğin yaklaşık bir–iki puan yakınındadır. Sapmanın kaynakları: kaplamanın dalgası, su terazisinin ucunun tam yüzeye oturmaması, merteklerin yıllar içinde oturması ve saçak ucunda kaplamanın hafifçe kalkması. Kaba karar için bu pay sorun değil; sipariş için sorundur.

Yerinde profesyonel ölçü şu durumlarda şarttır: eğim, seçtiğiniz kaplamanın alt sınırına iki puandan yakınsa; çatı yüzeyleri birbirinden gözle görülür biçimde farklı eğimdeyse; mahya hattı karşıdan bakınca düz değilse; ve eğim düzeltilerek yenileme yapılacaksa. Son durumda ölçü tek başına yetmez, taşıyıcının yeni eğimi ve yeni yükü taşıyıp taşımadığı da değerlendirilir — bu iş çatı aktarma kapsamında, mertek ve aşık kontrolüyle birlikte yürür. Az eğimli yüzeylerde suyun akmayıp durduğu durumları ise teras çatıda göllenme sayfasında ele aldık.