Mahya ve dere metrajı: sırt hatlarının uzunluğunu hesaplama

Bir çatının metrajı yalnızca metrekareden ibaret değildir. Kaplamanın yanında, çatının sırt ve oluk hatları boyunca giden ve metreyle satılan kalemler vardır: mahya kiremidi, mahya bağlantı elemanı, havalandırma bandı, dere sacı. Bunların miktarı yüzey alanından çıkmaz; hatların kendi uzunluğundan çıkar ve o uzunluk plandaki ölçüyle aynı değildir.

Hangi hat neyin adı

Mahya, iki çatı yüzeyinin en üstte yatay olarak birleştiği sırt hattıdır. Kalça mahyası, kırma çatıda köşeden mahyaya doğru çıkan eğik sırttır. Dere, iki yüzeyin içbükey birleştiği ve suyun toplanıp aktığı hattır — L planlı çatılarda kanadın iki yanında oluşur.

Aradaki fark hesabın tamamını belirler: mahya yatay olduğu için eğimden etkilenmez, kalça ve dere ise hem planda çapraz hem düşeyde eğik olduğu için iki kez uzar.

Formüller ve kalça katsayısı

Eşit eğimli, yani dört yüzeyi aynı eğimde olan kırma çatıda:

Mahya uzunluğu = uzun kenar − kısa kenar

Kalça (veya dere) uzunluğu = yatay izdüşüm × kalça katsayısı

Kalça izdüşümü = (kısa kenar ÷ 2) × 1,414

Kalça katsayısı = √(1 + eğim² ÷ 2)

Ölçüler saçak ucundan saçak ucuna alınır. Eğimi nasıl bulacağınızı çatı eğimi hesaplama sayfasında anlattık.

Eğim	Yüzey katsayısı	Kalça ve dere katsayısı
%20	1,020	1,010
%30	1,044	1,022
%40	1,077	1,039
%50	1,118	1,061
%60	1,166	1,086
%70	1,221	1,116
%80	1,281	1,149
%100	1,414	1,225

İki sütun arasındaki farkı gözden kaçırmayın: kalça, aynı eğimde yüzeyin uzadığı kadar uzamaz. Yüzey katsayısını kalçaya uygulamak, metrajı gereksiz şişirir.

Adım adım örnek: 12 × 8 metrelik kırma çatı

Somut yapı: izdüşümü 12,00 × 8,00 metre olan, dört yüzeyi de %40 eğimli kırma çatı.

Adım 1 — mahya. 12,00 − 8,00 = 4,00 m.

Adım 2 — kalça izdüşümü. Kısa kenarın yarısı 8,00 ÷ 2 = 4,00 m. Kalça planda 45 derece gittiği için izdüşümü 4,00 × 1,414 = 5,66 m.

Adım 3 — kalçanın gerçek uzunluğu. %40 eğimde katsayı 1,039: 5,66 × 1,039 = 5,88 m.

Adım 4 — dört kalça. 4 × 5,88 = 23,52 m.

Adım 5 — toplam sırt hattı. 4,00 + 23,52 = 27,52 m.

Adım 6 — mahya kiremidi. Metrede 3 adet kabulüyle 27,52 × 3 = 82,6 → 83 adet. %5 fire ile 87 adet. Buna ek olarak mahyanın kalçalarla birleştiği iki noktada birer üç yollu birleşim parçası, dört kalçanın saçaktaki alt ucunda birer başlangıç parçası gerekir.

Adım 7 — havalandırma bandı. Sırt hattı toplamı kadar: 27,52 m. Beş metrelik rulo ile altı rulo.

Aynı izdüşümde beşik çatı yapılsaydı sırt hattı yalnızca 12,00 metre olurdu; kırma çatı iki katından fazla mahya işçiliği ve malzemesi ister.

L planlı çatıda dere hattı

Ana gövdeye dik gelen bir kanat, kesişimin iki yanında birer dere üretir. Hesap kalçayla aynıdır, çünkü eşit eğimde dere de planda 45 derece gider.

Kanadın izdüşüm genişliği 6,00 metre ve her iki kol da %40 eğimliyse:

Dere izdüşümü: (6,00 ÷ 2) × 1,414 = 4,24 m. Dere gerçek uzunluğu: 4,24 × 1,039 = 4,41 m. İki dere: 8,82 m.

Dere sacı siparişinde bu uzunluğa %10 bindirme payı eklenir: 9,70 metre, yuvarlanmış hâliyle 10 metre. Açılımı 50 santim seçilirse yaklaşık 5 m² sac eder. Derenin çatının en çok su taşıyan hattı olduğunu ve tıkanmasının doğrudan sızıntıya döndüğünü çatı oluğu ve dere sayfasında ayrıca anlattık; mevcut derede taşma varsa mesele metraj değil kesit ve eğimdir, bunu oluk taşıyor sayfasında ele aldık.

Fire, pay ve sık yapılan hatalar

• Mahya kiremidinde %5 fire. İnce kenarlı bir parçadır, taşımada ve dizerken kırılır.
• Dere sacında %10 bindirme. Parçalar akış yönünde üst üste biner; bu pay uzunluğa eklenir, alandan düşülmez.
• Birleşim parçaları ayrı sayılır. Üç yollu mahya parçası, kalça başlangıcı ve dere ağzı elemanı metreyle değil adetle yazılır.
• En sık hata: kalçaya yüzey katsayısı uygulamak. %40 eğimde bu, dört kalçada yaklaşık yarım metre fazla malzeme demektir.
• İkinci sık hata: dere sacını yalnızca dere boyu kadar ısmarlamak. Sac, dere ağzında saçağa kadar iner ve üst uçta mahya altına girer; iki uçta da fazladan pay ister.

Formülün sınırı ve yerinde ölçü gereken hâller

Yukarıdaki formüllerin tamamı tek bir kabule dayanır: kesişen yüzeylerin eğimi eşittir. Eşit değilse kalça ve dere planda 45 dereceden sapar, izdüşüm katsayısı olan 1,414 geçerliliğini yitirir ve hesap yüzey yüzey yapılmak zorunda kalır. Farklı eğimli kanat, sonradan eklenmiş sundurma ve asimetrik kırma çatılarda durum budur.

Diğer sapma kaynakları şunlar: mahya kiremidinin efektif boyu modelden modele değişir; eski çatılarda mahya hattı düz olmadığı için gerçek uzunluk kâğıt üstündekinden birkaç santim uzun çıkar; saçak çıkması kenarlara göre farklıysa kalça uzunlukları da birbirinden farklı olur.

Gerçek ölçü şu durumlarda şart: dere sacı ya da mahya bağlantı elemanı ölçüye göre imal edilecekse, mahya kiremidi mevcut kaplamayla renk ve model olarak eşleştirilecekse, çatıda farklı eğimli kanatlar varsa ve mevcut mahya hattı gözle bakınca düz değilse. Son durumda önce taşıyıcının durumu görülür; kaplama sökülmeden yapılan metraj, altındaki çürük merteği hesaba katamaz. Toplam yüzey alanını da birlikte değerlendirmek isterseniz çatı alanı hesaplama sayfasındaki yöntemi kullanın; sökümlü yenilemede iki metrajın birlikte çıkarılması gerekir ve bu iş çatı aktarma kapsamında yürür.