Galvaniz sac: gramaj, kesim kenarı ve doğru kullanım yeri

Galvaniz sac, yapıda en çok karşılaşılan kaplamalı çelik ürünüdür. Üretimi basit bir mantığa dayanır: soğuk haddelenmiş çelik şerit temizlenir, erimiş çinko banyosundan sürekli geçirilir ve iki yüzü ince bir çinko katmanıyla kaplanmış olarak sarılır. Ortaya çıkan ürün, çeliğin mukavemetini korurken paslanmaya karşı belirli bir süre boyunca direnç kazanır. Bu “belirli süre” ifadesi önemlidir; galvaniz sac paslanmaz bir malzeme değil, paslanması geciktirilmiş bir malzemedir.

Sac profillerinin çatıdaki karşılığı çatı sacı çeşitleri sayfasında, alüminyum-çinko alaşımlı kaplamayla karşılaştırması ise galvaniz mi alüzink mi sayfasında anlatılıyor.

Sıcak daldırma galvaniz nasıl bir koruma sağlar?

Çinko katmanı iki ayrı mekanizmayla çalışır. Birincisi bariyer korumadır: katman çeliği havadan, nemden ve kirleticilerden fiziksel olarak ayırır. Bu kısmı sezgiseldir; kaplama kalın oldukça koruma uzun sürer.

İkincisi daha ilginçtir. Çinko, çeliğe göre elektrokimyasal olarak daha aktif bir metaldir. Kaplama çizildiğinde ya da sac kesildiğinde açığa çıkan çelik, nemli ortamda hemen paslanmaz; çünkü komşusundaki çinko kendini tüketerek o çeliği korur. Buna katodik koruma denir ve galvanizin sıradan boyalı sacdan ayrıldığı yer burasıdır. Boyalı bir sacda çizik, doğrudan pas başlangıcıdır; galvanizde çizik, çinkonun biraz daha hızlı tükendiği bir bölge yaratır.

Bu iki mekanizma birlikte şu sonucu verir: galvaniz sacın ömrü, çinko katmanının tükenme süresidir. Katman bittiğinde altındaki çelik başka hiçbir korumaya sahip değildir.

Gramaj ne demek, hangi rakam neye yeter?

Ürün künyesindeki Z harfi ve rakam, iki yüzdeki çinkonun metrekare başına toplam ağırlığını gösterir. Z275, metrekarede toplam 275 gram çinko demektir; bu yaklaşık olarak yüzey başına 20 mikron kalınlığa karşılık gelir.

Gramaj	Yaklaşık kaplama	Tipik kullanım
Z100	Yüzey başına ~7 µm	İç ortam, kapalı kesit, görünmeyen bağlantı parçaları
Z140–Z200	Yüzey başına ~10–14 µm	Üstü fabrika boyalı ürünlerin taşıyıcı sacı, korunaklı detaylar
Z225–Z275	Yüzey başına ~16–20 µm	Dış ortam çatı ve cephe sacı, oluk ve dere sacı
Z275 üzeri	~20 µm ve üzeri	Kıyı hattı, sanayi havası, suyun sürekli aktığı yüzeyler

Uygulamada en sık yapılan hata, sacın kalınlığına bakıp gramajı sormamaktır. 0,50 mm kalınlığındaki iki sac aynı görünür; biri Z100, diğeri Z275 ise dış ortamdaki ömürleri arasında ciddi fark olur. Teklifte gramajın yazılı olması bu yüzden istenir.

Kesim kenarı gerçekten sorun mu?

Sac kesildiğinde kesit boyunca kaplamasız çelik açıkta kalır ve ilk bakışta bu bir zayıflık gibi görünür. Katodik koruma bu kenarı belli bir mesafeye kadar kurtarır; ince saclarda kesit yüksekliği küçük olduğu için komşu çinko genellikle yeterli olur ve kenar uzun süre pas vermez.

Koruma üç durumda yetersiz kalır. Kesit kalınlaştıkça çinkonun kapatması gereken alan büyür. Tuzlu ve kükürtlü havada çinko zaten hızlı tükenir, kenarda ayıracak fazlası kalmaz. Suyun sürekli aktığı ya da göllendiği kenarlarda ise koruma ürünleri yıkanıp gider.

Doğru yaklaşım kenarı gizlemek değil, suyla buluşmasını azaltmaktır: kenet kanadı ile kapatmak, kenarı kıvırıp damlalık oluşturmak, dere ve oluk kenarını bindirme yönüne göre planlamak, kesilmiş yüzeyleri çinko esaslı kenar boyasıyla kapatmak. Delik açılan yerlerde de aynı kural geçerlidir; vida delikleri zımba yerine uygun uçla açılır, çapaklı delik kaplamayı yırtar. Metal çatılarda korozyonun genel ilerleyişini metal çatı korozyonu sayfasında ayrıca ele aldık.

Boyanabilirliği ve fabrika boyalı sacdan farkı

Yeni galvaniz yüzey boya tutmaz. Üretim sırasında uygulanan pasivasyon işlemi ve yüzeydeki ince yağ filmi, boyanın tutunmasını engeller; doğrudan boyanan bir çatı birkaç mevsim içinde pul pul dökülür. Sahada uygulanacaksa sıra bellidir: yüzeyin yağdan arındırılması, hafif matlaştırma ve galvanize uygun astar. Yeni sacı birkaç ay hava almaya bırakmak da tutunmayı belirgin biçimde iyileştirir.

Fabrikada sürekli boyanmış sac ise ayrı bir üründür. Orada boya, galvaniz katmanın üstüne kontrollü koşullarda, ölçülü film kalınlığında uygulanır ve galvanizin gramajı genellikle daha düşük tutulup koruma boyayla paylaşılır. İkisi arasındaki karar sadece görünüm değil, bakım planı kararıdır — ham galvaniz zamanla mat griye döner ve bu hâliyle çalışır; boyalı sacda ise boyanın ömrü ayrı bir takvimdir. Karşılaştırması boyalı sac mı galvaniz sac mı sayfasında.

Çatıda nerede kullanılır, nerede kullanılmaz

Ham galvaniz sacın çatıdaki en yerleşik kullanımı görünmeyen ve suyun yönetildiği parçalardır: dere sacı, baca ve duvar dibi etek sacları, mahya altı parçaları, oluk ve iniş boruları, çatı arası havalandırma parçaları. Bu parçalar için tercih edilme nedeni ekonomik olması kadar bükülebilir ve lehimlenebilir olmasıdır. Oluk ve dere tarafındaki ayrıntılar çatı oluğu ve dere sayfasında, onarım kapsamı dere ve oluk tamiri sayfasında duruyor.

İkinci kullanım alanı taşıyıcı ve yardımcı elemanlardır: aşık profilleri, C ve Z profiller, sandviç panel ve trapez sacın taşıyıcı gövdesi, konstrüksiyon bağlantı parçaları (çelik konstrüksiyon). Garaj, otopark ve depo çatılarında profilli galvaniz sac doğrudan kaplama olarak da kullanılır (garaj ve otopark çatı yapımı).

Yanlış olduğu yerler de bellidir. Açık deniz havasında ham galvaniz, çinkosunu hızlı tüketir; orada alüminyum-çinko alaşımlı ya da alüminyum esaslı ürünler daha yerindedir (alüzink sac). Bakırla aynı su hattında kullanılmaz. Suyun göllendiği düşük eğimli yüzeylerde tek başına kaplama olarak seçilmez. Görünen mimari yüzeylerde de ham galvanizin zamanla kazandığı alacalı gri, çoğu proje için beklenen görünümü vermez.

Sık tekrarlanan uygulama hataları kısadır: gramajı sormadan sac almak, taşlama diskiyle kesip kaplamayı yakmak, vidayı aşırı sıkıp conta yastığını ezmek, taze harcı sac yüzeyinde bırakmak, sacı istifte yağmur altında ve havasız bekletmek. Son madde tahmin edilenden yaygındır: istifte ıslanan sacların arasında kalan su, henüz çatıya çıkmadan beyaz pas oluşturur.

Ömrü, bakımı ve alırken nelere bakılır

Galvaniz sacda bakım, çinkonun tükenmesini geciktirmekten ibarettir; bu da suyu yüzeyde bekletmemekle olur. Yılda bir kez dere ve oluk temizliği, göllenme yapan noktaların düzeltilmesi, vida ve conta kontrolü, kesim kenarlarında kızarma araması yeterlidir. Yüzeyde kırmızı pas noktaları çıkmaya başlamışsa çinko o bölgede bitmiş demektir; nokta müdahalesi kısa vadeli çözümdür, yaygınlaşmışsa parça değişir.

Satın alırken sorulacaklar üç başlıkta toplanır: ürünün TS EN 10346 kapsamında belgelenmiş olması, kaplama gramajının (Z değeri) yazılı beyanı, sac kalınlığının nominal değerinin doğrulanması. Teklifte metrekare fiyatının yanında gramaj, kalınlık, bağlantı elemanı cinsi ve kenar detaylarının ayrı yazılması beklenir. Kaplamanın komple yenilendiği işlerde altlık, yalıtım ve havalandırma birlikte planlanır; kapsamı çatı aktarma sayfasında anlatılıyor.