Yıkımda hurda ve geri dönüşüm nasıl değerlendirilir?

Yıkımdan çıkan her şey moloz değildir. Bir binanın içinde, sökülüp ayrı satıldığında para eden kalemler vardır; kırılıp dolgu malzemesine dönüşenler vardır; bir de hiçbir işe yaramadığı gibi bertarafı için para ödenen atık vardır. Bu üçünü makine binaya girmeden ayırmak hem hafriyat hacmini hem faturayı değiştirir.

Yıkımda hangi malzeme değer taşır?

Kalem	Nereden çıkar	Nasıl değerlendirilir
Betonarme donatısı	Kolon, kiriş, döşeme, perde	Kırıcı sonrası mıknatısla ayrılır, hurda demir olarak satılır
Çelik profil	Çatı makası, aşık, asma kat, sundurma	Sağlamı boy boy istiflenip ikinci el olur, gerisi hurdadır
Metal çatı ve su tahliyesi	Trapez sac, kenetli sac, oluk, iniş borusu	Galvaniz sac ve alüminyum ayrı toplanır
Doğrama	Alüminyum ve PVC pencere, demir kapı, korkuluk	Cam ve conta ayrıldıktan sonra metal olarak tartılır
Tesisat	Bakır su borusu, kablo, radyatör, kazan	Birim değeri en yüksek kalem; sökümde ilk sırada çıkar
Ahşap	Mertek, aşık, kaplama tahtası, parke	Sağlamı yeniden kullanılır; boyalı ve çürük olan atıktır
Beton, tuğla, sıva	Duvar, döşeme, temel	Kırılıp elenerek dolgu agregasına döner; hacimce en büyük kalem

Değerli kalemler neden yıkımdan önce sökülür?

Makine bir binaya girdiğinde her şeyi birbirine karıştırır. Bakır boru moloz altında kaybolur, alüminyum doğrama camla ve betonla karışınca metal olarak alınmaz, donatı beton bloklarının içinde kalır ve ayrıştırması ayrı bir işçilik doğurur. Karışmış malzemenin başına gelen şey basittir: değeri düşer, maliyeti artar.

Bu yüzden düzenli bir yıkımda sıra tersinden kurulur. Önce cam ve doğrama iner, sonra elektrik ve su tesisatı çekilir, ardından ahşap kaplama ve döşeme sökülür, sonra çatı kaplaması ve taşıyıcı konstrüksiyon indirilir; makine en sona kalır. Bu sıralama aynı zamanda bir güvenlik sırasıdır — boşaltılmış bir yapı, içi dolu bir yapıdan daha öngörülebilir yıkılır. Yıkım işinin bütün akışını bina yıkımı ve hafriyat sayfasında anlattık.

Eski yapılarda söküm sırasının başında bir kalem daha vardır: asbestli levha. Eternit çatı, baca boruları ve bazı yalıtım malzemeleri lif içerir; bunlar hurda da geri dönüşüm de değildir, tehlikeli atıktır ve kırılmadan sökülüp ayrı gönderilir. Nasıl ele alındığını asbestli eternit çatı sayfasında ve asbestli çatı nasıl ele alınır rehberinde açtık.

Moloz nereye gider, ne kadarı geri döner?

Beton, tuğla ve sıva molozu ayrıştırıldıktan sonra belediyenin gösterdiği döküm sahasına ya da kırma-eleme tesisine taşınır. Taşımanın izin belgesiyle ve kayıt altında yapılması, işi alan tarafın yükümlülüğüdür; kaçak döküm hem cezalıdır hem sorumluluğu mal sahibine kadar uzanır.

Tesise giden temiz moloz kırılıp elendiğinde dolgu agregası olarak geri döner. Ayrıştırma ne kadar iyi yapılırsa bu oran o kadar yükselir; ahşap, alçıpan, poşet ve yalıtım artığı karıştıkça yük geri dönüşümden çıkıp karışık atığa geçer. Küçük ölçekli işlerde molozun nasıl toplanıp çıkarıldığını tadilat molozu nasıl atılır sayfasında, çıkacak hacmin nasıl kestirildiğini moloz hacmi hesaplama sayfasında bulabilirsiniz.

Hurda geliri kime ait?

Sözleşmede yazılmadığı her işte bu soru sonradan sorulur. Uygulamada üç düzen görülür:

• Hurda yüklenicide kalır. En yaygın olanı. Bu durumda hurda beklentisi teklif rakamının içine girmiş olmalıdır; yani fiyat, hurdanın alınmadığı bir işe göre daha düşük çıkar.
• Hurda mal sahibinde kalır. Yüklenici söker, ayırır, istifler ve teslim eder; bu emek ayrı bir işçilik kalemi olarak teklifte görünür.
• Tartılıp paylaşılır. Her sevkiyat kantar fişiyle belgelenir, gelir sözleşmedeki orana göre bölüşülür.

Hangisi seçilirse seçilsin, iki teklif ancak aynı varsayımla karşılaştırılabilir. Yıkımdan artan malzemenin genel olarak kimde kaldığını moloz ve artan malzeme kime ait sayfasında, yıkım ve hafriyatta fiyatı belirleyen kalemleri yıkım ve hafriyat fiyatları sayfasında topladık.

Hurdanın gerçek katkısı nerede görünür?

Hurda gelirini tek başına bir kazanç kalemi gibi okumak yanıltır. Asıl etki hacimde ortaya çıkar: ayrılan her ton metal ve ahşap, döküm sahasına gitmeyen ağırlıktır — yani daha az kamyon seferi, daha az döküm bedeli, daha kısa hafriyat süresi. Dar sokakta ya da yanaşma yeri kısıtlı bir parselde bu, hurdanın kilo fiyatından daha çok fark yaratır.

Bu yüzden keşifte hurda ayrı bir başlık olarak konuşulur: binada ne var, ne söküleceği, kimin alacağı ve bunun teklife nasıl işlendiği. Bu üç cümle sözleşmede yazılıysa yıkım biterken kimsenin kantar fişi araması gerekmez.