Sorular
Sundurma için temel gerekir mi?
Kolonları zemine oturan serbest bir sundurmada gerekir: hem düşey yükü hem rüzgârın oluşturduğu devirme ve kaldırma kuvvetini zemine aktaracak bir beton temel ya da ankraj kaidesi olmadan direk yerinde kalmaz. Duvara asılan konsol sundurmada temel yerine mevcut yapıya güvenli bağlantı gerekir. Karar sundurmanın metrekaresine değil, yükün nereye gittiğine göre verilir.
Sundurmanın kolonları zemine oturuyorsa gerekir. Bir sundurma yalnız kendi ağırlığını ve üzerine düşen karı taşımaz; asıl zorlayan yük rüzgârdır ve rüzgâr sundurmayı aşağı değil yukarı çeker. Eğimli, geniş ve yanları açık bir yüzeyin altına giren rüzgâr, uçak kanadı gibi bir kaldırma kuvveti üretir. Bu kuvveti karşılayacak ağırlık ve tutunma zeminde değilse, sundurma tek bir fırtınada yerinden çıkar. Temel tartışmasının özü budur: ayak, aşağı bastığı için değil yukarı çekildiği için sabitlenir.
Karar ölçüye değil yükün yönüne bakar
Sahada en sık duyulan cümle “küçük bir sundurma, temele gerek yok” olur. Oysa küçük sundurma da rüzgâr alır; hatta yanları açık, hafif ve tek eğimli küçük bir sundurmanın kaldırma kuvvetine direnecek kendi ağırlığı yoktur, bu yüzden ankrajı daha kritiktir. Belirleyici olan alan değil, yükün hangi yoldan zemine ya da mevcut yapıya aktarıldığıdır.
| Kurgu | Yük nereye gider | Ne gerekir |
|---|---|---|
| Serbest duran, dört köşesi direkli | Tamamen zemine | Her ayak altında beton temel ya da ankraj kaidesi |
| Bir yanı duvara, önü direkli | Yarısı duvara, yarısı zemine | Duvarda kimyasal ankrajlı taşıyıcı, önde temel |
| Tamamen konsol, duvara asılı | Tamamen mevcut yapıya | Temel yok; duvarın gerçekten taşıdığının doğrulanması |
| Mevcut betonarme döşeme üstüne | Döşemeye | Temel yok; döşemenin kapasitesi kontrol edilir |
Rüzgâr temeli neden büyütür
Düşey yükte hesap görece basittir: kar ve öz ağırlık toplanır, ayak sayısına bölünür. Rüzgârda ise iki ayrı etki devreye girer. Birincisi kaldırmadır; ankrajın çekme dayanımı bunu karşılar. İkincisi devirmedir; yatay itme, kolonun dibinde bir moment oluşturur ve bu momenti karşılayan şey temelin ağırlığı ile taban genişliğidir. Bu yüzden serbest duran sundurmalarda temel çoğu zaman düşey yük için değil, devrilmeye karşı boyutlandırılır ve bu ikisi arasında hatırı sayılır bir fark çıkar.
Kar tarafı da yok sayılmaz. Kar, bitişik sundurmalarda duvar dibinde ve çatı ile sundurmanın buluştuğu hatta savrulup birikir; yük yüzeye eşit dağılmaz. Bu birikmenin hesaba nasıl girdiğini teras kapatmada kar yükü nasıl hesaplanır sayfasında ayrıntılandırdık.
Temel yerine ne kullanılır, ne kullanılmaz
Kullanılabilecekler bellidir: yerinde dökülen tekil beton temel, mevcut betonarme döşemeye kimyasal ankrajla bağlanan taban plakası, taşıyıcı kapasitesi bilinen bir perde ya da kolona yapılan bağlantı ve zemin uygunsa vidalı zemin kazığı.
Kullanılmayacaklar da bir o kadar bellidir:
- Zemine gömülü tek bir taş ya da beton parçası; ankraj değil, mesnet bile sayılmaz.
- Parke taşı, karo ya da doğal taş kaplama; kaplama yük taşımaz, altındaki kum tabakası hiç taşımaz.
- Direk dibine dökülen avuç içi kadar harç; kolonu sabitlemez, yalnız görüntüyü kapatır.
- İnce bahçe betonuna sürülen kısa dübel; çekme geldiğinde betonu koni hâlinde koparır.
Mevcut bir yapıya bağlanacaksa asıl soru dayanağın gerçekten yük alıp almadığıdır. Parapet duvarları çoğu zaman dolgu duvardır ve üstüne kolon oturtulacak eleman değildir; bunun nasıl ayırt edildiğini mevcut parapete konstrüksiyon bağlanır mı sayfasında yazdık.
Temel kararı su işini de belirler
Temel yalnız statik bir kalem değildir. Ayak dibinin nasıl bittiği, sundurmanın ömrünü doğrudan etkiler. Kolon tabanı zeminle aynı kotta bırakılırsa taban plakası ve ankraj sürekli ıslak kalır, korozyon dipten başlar. Doğrusu, taban plakasının bir miktar yükseltilmiş bir kaide üstüne oturtulması ve kaide çevresinden suyun uzaklaştırılmasıdır.
Sundurmanın kendi suyu da hesaba katılır: yeni yüzeyden toplanan yağmur, oluk ve iniş borusuyla bilinçli bir noktaya verilmezse ayak diplerinde ve bina temeli çevresinde birikir. Otopark ve bahçe üstü kurgularda bu detayın nasıl çözüldüğünü garaj ve otopark çatı yapımı sayfasında anlattık.
Keşifte baktığımız sıra şudur: zeminin cinsi ve altındaki dolgu, mevcut beton varsa gerçek kalınlığı, açıklık ve eğim, yanların ileride kapatılıp kapatılmayacağı, suyun nereye verileceği. Bu beşi belli olmadan ne temel ölçüsü ne profil kesiti yazılabilir. Kurgunun kendisini ve uygulama sırasını veranda ve sundurma yapımı sayfasında, taşıyıcı imalatını çelik konstrüksiyon sayfasında topladık.
Sundurmada Temel Kararı
Sık sorulan sorular
Direkleri mevcut bahçe betonuna dübellesek olmaz mı?
Bahçe betonu, otopark şapı ve teras kaplaması altındaki beton çoğu zaman ince ve donatısızdır; yük taşımak için değil, yürüme yüzeyi olmak için dökülmüştür. Bir kolon tabanı böyle bir betona dübellendiğinde rüzgâr kaldırma kuvveti dübeli değil, dübelin çevresindeki beton konisini koparır. Betonun kalınlığı ve altındaki dolgunun durumu bilinmiyorsa karot ya da lokal açım yapılır; taşımadığı görülürse o noktada beton kesilip kendi kaidesi dökülür.
Sundurmayı sonradan kapatırsam temel değişir mi?
Değişir. Yanları açık bir sundurmada rüzgâr altından geçip gider; yanlar camla ya da doğramayla kapatıldığında yapı rüzgâra karşı bir yüzey hâline gelir ve yatay kuvvet belirgin biçimde artar. Bu yükü kolon dibindeki bağlantı ve temel karşılar. Kapatma ihtimali varsa temel ve ankraj en baştan kapalı hâle göre boyutlandırılır; sonradan temel büyütmek, kaplama sökülmeden yapılamayan bir iştir.
Toprak zeminde temel ne kadar derine iner?
Belirleyici olan iki şey vardır: sağlam zemine ulaşmak ve donma derinliğinin altına inmek. Bitkisel toprak ve gevşek dolgu taşıyıcı kabul edilmez, kaldırılır. Donma derinliğinin üstünde kalan bir temel, kış boyunca donup çözülen zeminle birlikte oynar ve sundurma zamanla şakule bozar. Kesin derinlik yerinde açılan bir çukurda zemin görülerek belirlenir; masa başında verilecek bir rakam değildir.
Ahşap sundurmada da aynı kural geçerli mi?
Taşıma bakımından evet, ek olarak ahşabın kendi kuralı vardır: direk doğrudan toprağa ya da suyun durduğu bir yüzeye oturtulmaz. Ahşap ayak, beton kaidenin üzerine gömülü bir metal papuçla yükseltilerek bağlanır; böylece kesit toprakla temas etmez ve alt uçtan çürümez. Aksi hâlde taşıyıcı hesabı doğru olsa bile direk birkaç yıl içinde dipten kaybeder.
Temel dökümü ile montaj arasında ne kadar beklenir?
Beton, ankraj yükünü güvenle alacak dayanıma erişmeden çelik oturtulmaz. Bu süre çimento cinsine, kesite ve havaya göre değişir; soğukta uzar, sıcakta kür bakımı gerektirir. Sahada zaman kazanmanın yolu beklemeyi kısaltmak değil, temel imalatını ölçü alındıktan hemen sonra başlatıp profil üretimini bu süreye denk getirmektir. Erken yüklenmiş bir ankraj, ilk sert rüzgârda kendini belli eder.
