Hesaplama
Saçak ve alınlık metrajı: oluk, damlalık ve alın tahtası hesabı
Saçak, oluğun geldiği yatay alt kenardır ve eğimle uzamaz; beşik çatıda saçak = 2 × uzun kenar, kırma çatıda ise izdüşüm çevresinin tamamıdır. Alınlık, beşik çatının eğik yan kenarıdır ve uzar: alınlık = (kısa kenar ÷ 2) × eğim katsayısı, dört kenar için dört katı. Damlalık ve alınlık sacında uzunluğa %10 bindirme eklenir. İniş borusu sayısı kaba planlamada her 80–100 m² çatı yüzeyine bir adettir.
Künye
- Saçak formülü
- Beşik çatıda saçak = 2 × uzun kenar; kırma çatıda izdüşüm çevresinin tamamı
- Alınlık formülü
- Alınlık = (kısa kenar ÷ 2) × eğim katsayısı; dört kenar için ×4
- %35 eğim katsayısı
- 1,060
- Sac bindirme payı
- Damlalık ve alınlık sacında uzunluğa %10 eklenir
- Oluk parça boyu
- Yaygın olarak 3 metre; uç kapağı ve köşe parçası adetle yazılır
- İniş borusu
- Kaba planlamada her 80–100 m² çatı yüzeyine bir düşey iniş
Çatı metrajının metrekareyle ölçülen kısmı kaplamadır; geri kalanın önemli bir bölümü metreyle ölçülür ve çatının kenarlarında gider. Oluk, damlalık sacı, alın tahtası, rüzgâr tahtası, kuş fırçası ve havalandırma tarağı — hepsi kenar kalemidir. Bunların miktarı yüzey alanından çıkmaz; hangi kenarın ne kadar uzun olduğundan çıkar.
İki farklı kenar: saçak ve alınlık
Saçak, çatının yatay alt kenarıdır. Su buraya iner, oluk buraya takılır, damlalık sacı burada biter. Yatay olduğu için eğimden etkilenmez.
Alınlık, beşik çatının yan tarafındaki eğik kenardır; altında üçgen bir duvar yüzeyi bulunur. Eğik olduğu için eğim katsayısıyla uzar.
Bu ayrım metrajın tamamını belirler. Aynı izdüşüm ölçüsündeki iki bina, çatı biçimi farklıysa tamamen farklı kenar metrajı verir.
| Çatı biçimi | Saçak (oluklu kenar) | Alınlık (rüzgâr tahtalı kenar) |
|---|---|---|
| Beşik çatı | 2 × uzun kenar | 4 × (kısa kenar ÷ 2) × eğim katsayısı |
| Kırma çatı | İzdüşüm çevresinin tamamı | Yok |
| Tek yöne akan çatı | 1 × alt kenar | 2 × yan kenar × eğim katsayısı |
| Yarım kırma çatı | 2 × uzun kenar | Kırım kotuna kadar kısalmış alınlık |
Formüller ve hangi kalem hangi hatta gider
Ölçüler saçak ucundan saçak ucuna, yatay izdüşüm üzerinden alınır. Eğim katsayısını çatı eğimi hesaplama sayfasındaki tablodan okuyabilirsiniz.
| Kalem | Gittiği hat | Miktar |
|---|---|---|
| Oluk | Saçak | Saçak boyu |
| Damlalık sacı | Saçak | Saçak boyu + %10 |
| Alın tahtası | Saçak | Saçak boyu |
| Kuş fırçası, havalandırma tarağı | Saçak | Saçak boyu |
| Rüzgâr tahtası | Alınlık | Alınlık boyu |
| Alınlık kenar sacı | Alınlık | Alınlık boyu + %10 |
| İniş borusu | Düşey | Saçak kotu × iniş adedi |
Adım adım örnek: beşik çatılı müstakil ev
Somut yapı: izdüşümü 11,20 × 9,20 metre olan beşik çatı, eğim %35, saçak kotu yerden 6,20 metre.
Adım 1 — saçak hattı. Oluk yalnızca iki uzun kenara gelir: 2 × 11,20 = 22,40 m.
Adım 2 — alınlık kenarı. Kısa kenarın yarısı 9,20 ÷ 2 = 4,60 m. %35 eğimde katsayı 1,060: 4,60 × 1,060 = 4,88 m. Beşik çatıda dört alınlık kenarı vardır: 4 × 4,88 = 19,52 m.
Adım 3 — alın ve rüzgâr tahtası. Saçakta 22,40 m alın tahtası, alınlıkta 19,52 m rüzgâr tahtası. Toplam ahşap kenar elemanı 41,92 m.
Adım 4 — damlalık sacı. 22,40 + %10 bindirme = 24,64 → 25 m.
Adım 5 — alınlık kenar sacı. 19,52 + %10 = 21,47 → 22 m.
Adım 6 — oluk. 22,40 metrelik hat, 3 metrelik parçalarla sekiz parça eder. Ayrıca dört uç kapağı ve her iniş için birer oluk ağzı yazılır.
Adım 7 — iniş borusu. Bu çatının yüzey alanı 103,04 × 1,060 = 109,22 m². Her 80–100 m² için bir iniş kabulüyle iki adet çıkar; ikisi de aynı uca konmaz, uzun cephenin iki ucuna dağıtılır. Boru boyu 2 × 6,20 = 12,40 m, üstüne saçaktan duvara geçiş için ikişer dirsek.
Aynı ev kırma çatı yapılsaydı saçak hattı izdüşüm çevresinin tamamı, yani 2 × (11,20 + 9,20) = 40,80 metre olurdu. Oluk ve damlalık neredeyse iki katına çıkar, buna karşılık rüzgâr tahtası kalemi tümüyle düşerdi. Sırt hatlarının bu biçim değişikliğinden nasıl etkilendiğini mahya ve dere metrajı sayfasında ele aldık.
Fire, pay ve gözden kaçan kalemler
- Sacda %10 bindirme. Damlalık ve alınlık sacı parçalar hâlinde gelir, uçları üst üste biner. Bu pay uzunluğa eklenir. Sac kalemlerinin standart boy ve genişliklerine çatı sacı ölçüleri sayfasından bakabilirsiniz.
- Ahşapta %5 fire. Alın ve rüzgâr tahtasında ek yerleri ve köşe gönyeleri kesim atığı üretir.
- Adetle yazılan parçalar. Oluk uç kapağı, oluk ağzı, dirsek, boru kelepçesi ve alınlık ile saçağın buluştuğu köşe parçası metreyle değil adetle hesaplanır ve unutulduğunda iş yarıda kalır.
- Kelepçe aralığı. İniş borusu kelepçeleri kabaca 1,5–2 metrede bir konur; 6,20 metrelik bir inişte dört kelepçe eder.
- Havalandırma kesiti. Saçak altı kapatılıyorsa hava girişi bırakılır; bu, metrajda ayrı bir kalemdir.
Kenar metrajı nerede kayar, ölçü ne zaman alınır
Kâğıt üstündeki kenar metrajı üç noktada gerçekten sapar. Birincisi saçak çıkmasının cepheden cepheye değişmesi: tek ölçüyü dört kenara uygulamak, eski evlerde metreleri bulan hata yaratır. İkincisi köşelerin tam dik olmaması; yıllanmış yapılarda plan gerçekte dikdörtgen değildir ve çevre hesabı buradan kayar. Üçüncüsü, mevcut oluğun kotunun bozulmuş olması — bu, metrajı değil ama işin kapsamını değiştirir, çünkü oluk yeniden kotlanacaksa taşıyıcı kelepçelerin tamamı yenilenir.
Gerçek ölçü şu durumlarda şart: oluk ya da kenar sacı ölçüye göre büküm yaptırılacaksa; iniş borularının konumu değişecekse, çünkü yeni iniş yeri cephede yeni bir hat demektir; alın tahtası çürümüş ve mertek uçları da yenilenecekse; ve dört cephenin saçak çıkması gözle bakınca birbirinden farklı görünüyorsa. Mevcut oluğun taşma nedenini araştırıyorsanız mesele metraj değil kesit ve eğimdir; onu oluk taşıyor sayfasında ele aldık. Oluk ve dere kesitlerinin nasıl seçildiğine çatı oluğu ve dere sayfasından, mevcut sistemin onarımına dere ve oluk tamiri sayfasından bakabilirsiniz.
Saçak ve Alınlık Metrajı
Sık sorulan sorular
Saçak metrajı duvar ölçüsünden mi alınır?
Hayır, saçak ucundan alınır. Oluk duvarın hizasına değil, kaplamanın bittiği yere takılır; damlalık sacı da orada biter. Duvar dış ölçüsünü kullanmak, her cephede saçak çıkması kadar eksik metraj demektir: 60 santimlik saçağı olan 10 metrelik bir cephede fark 1,20 metredir ve bu, tek bir oluk parçasının boyuna yakındır. Ölçüyü alırken saçak çıkmasının dört cephede aynı olduğunu varsaymayın; ön cephesi geniş, arka cephesi dar bırakılmış çatılar yaygındır.
Kırma çatıda alınlık olur mu?
Klasik kırma çatıda olmaz; dört yüzeyin dördü de saçakla biter, yan üçgen duvar yoktur. Bu yüzden kırma çatıda alın tahtası ve rüzgâr tahtası kalemi düşer, buna karşılık oluk hattı neredeyse iki katına çıkar. Aynı izdüşüm ölçüsündeki beşik çatı 22 metre oluk isterken kırma çatı 40 metreyi geçebilir. Yarım kırma denilen ara biçimlerde ise ikisi birden vardır: alt kısımda saçak, üstte kısalmış bir alınlık kenarı bulunur ve iki hat ayrı ayrı ölçülür.
Alın tahtası ile rüzgâr tahtası aynı şey mi?
İkisi de kenar kapatma elemanıdır ama farklı hatta giderler. Alın tahtası saçak boyunca, merteklerin kesik uçlarını kapatacak biçimde yataydır; oluk çoğu zaman buna vidalanır. Rüzgâr tahtası ise alınlık kenarı boyunca eğik gider ve kaplamanın yan kenarını rüzgârın kaldırmasına karşı kapatır. Metrajda ikisi ayrı satır olarak yazılır, çünkü uzunlukları farklı hesaplanır: alın tahtası eğimle uzamaz, rüzgâr tahtası eğim katsayısıyla çarpılır.
Kaç iniş borusu gerekir, nasıl karar veririm?
Kaba planlamada her 80–100 metrekare çatı yüzeyine bir Ø100 iniş borusu düşünülür; kesin sayı yağış şiddetine, oluk kesitine ve saçak hattının uzunluğuna göre değişir. İki pratik kural işinizi görür: hiçbir oluk hattı tek inişle bırakılmaz, çünkü tıkanma hâlinde su taşacak yer arar; ve iki iniş arasındaki oluk mesafesi 12 metreyi aşarsa oluğun eğimi ve kesiti yeniden değerlendirilir. Uzun bir cephede iki uca birer iniş koymak, ortaya tek iniş koymaktan genellikle daha güvenlidir.
Saçak altı kapatmasının alanı nasıl çıkar?
Saçak altı yatay olarak kapatılıyorsa alan basitçe saçak boyu × saçak çıkmasıdır; eğim katsayısı girmez. Örneğin 22,40 metre saçak hattı ve 60 santim çıkma için 13,44 metrekare eder. Kapatma yatay değil de mertek altına eğik olarak yapılıyorsa çıkma ölçüsü eğim katsayısıyla çarpılır. Havalandırmayı unutmayın: saçak altı tamamen kapatılırsa çatı arasına hava girişi kesilir, bu da yoğuşma demektir. Kapatma yapılırken kesitin belirli bir oranı delikli eleman ya da havalandırma ızgarası olarak bırakılır.
