Temel kazısı ne kadar derin olur?

Temel kazısının derinliği tek bir sayıyla verilemez, çünkü o sayı zeminden ve projeden çıkar. Aynı sokakta yan yana iki parselde bile sağlam tabaka farklı kotta olabilir; bu yüzden “temel şu kadar kazılır” diye genel bir ölçü yoktur. Kazının nerede duracağını zemin etüdü raporu ile statik proje birlikte söyler.

Derinliği belirleyen etkenler

Etken	Ne yapar
Zemin etüdü raporu	Sağlam taşıyıcı tabakanın hangi kotta başladığını, yeraltı suyu seviyesini ve zeminin taşıma gücünü verir
Temel tipi	Tekil ve sürekli temelde kazı yereldir; radye temelde bütün oturum alanı kazılır; kazıklı temelde kazı sığ kalır, derinliğe kazık iner
Bodrum kat sayısı	Bodrum varsa kazı, bodrum döşemesinin ve altındaki temel kalınlığının toplamı kadar aşağı iner
Donma derinliği	Temel tabanı, kışın donan bölgenin altında kalmalıdır; aksi hâlde donma-çözülme temeli oynatır
Yeraltı suyu	Su seviyesi kazı tabanının üstündeyse su tahliyesi ve yalıtım kararları değişir
Arazi eğimi	Eğimli parselde kazı kotu, yapının oturduğu her kenarda aynı derinlikte olmaz

Bu altı başlık aynı anda okunduğunda ortaya çıkan sayı projede yazar. Sahada yapılan iş o kotu tutturmaktır; kot belirlemek değil.

Küçük yapılarda kazı: sundurma, veranda, prefabrik

Ruhsat gerektirmeyen küçük yapılarda da temel vardır, yalnızca ölçeği küçüktür. Sundurma ve veranda ayakları için genellikle noktasal tekil temeller açılır; hafif çelik ve prefabrik yapılarda ise ya sürekli bir temel şeridi ya da plak temel tercih edilir. Buradaki belirleyici derinlik sağlam tabakadan çok donma derinliği ve rüzgâr yükünü karşılayacak ankraj boyudur — çünkü hafif bir yapının sorunu oturmak değil, kalkmaktır.

Sundurmada temelin ne zaman gerektiğini sundurma için temel gerekir mi sayfasında, çelik ayağın temele nasıl bağlandığını ankraj ve temel bağlantı detayı sayfasında anlattık. Prefabrik ve çelik yapıda temel düzeninin nasıl kurulduğunu çelik prefabrik ev yapımı sayfasında bulabilirsiniz.

Derin kazıda ne değişir?

Kazı derinleştikçe iş, toprak kaldırma işi olmaktan çıkıp zemin tutma işine döner. Belirli bir derinlikten sonra kazı kenarı kendi başına ayakta durmaz; şev verilir ya da iksa yapılır. Şev vermek yer ister, iksa ise proje ve maliyet ister — dar parsellerde ikincisi çoğu zaman tek seçenektir.

Derin kazının üç ek başlığı vardır:

• Komşu yapının güvenliği. Kazı komşu temelin altına iniyorsa destek sistemi önceden projelendirilir, kazı bölüm bölüm ilerletilir ve komşu yapının mevcut durumu önceden tespit edilip kayda geçirilir.
• Su. Yeraltı suyu kazı tabanının üzerindeyse pompaj ve drenaj işin sürekli parçası olur; su yalıtımı da bu duruma göre seçilir.
• Şantiye trafiği. Derin kazıda kamyon rampası ve makine iniş yolu ayrı bir düzenleme gerektirir; dar sokakta bu, işin en kısıtlayıcı tarafına dönüşür. Bunun ayrıntısını iş makinesi dar sokağa girer mi sayfasında yazdık.

Hafriyat hacmi nasıl çıkar?

Kazıdan çıkacak toprak, kazı alanı ile derinliğin çarpımından ibaret değildir. Şev payı hacmi büyütür; ayrıca kazılan toprak yerinden çıktığında kabarır, yani kamyona giren hacim yerindeki hacimden fazladır. Bu iki etken hesaba katılmazsa sefer sayısı baştan yanlış tahmin edilir.

Yıkım ve kazı işlerinde bu hesabın nasıl kurulduğunu moloz hacmi hesaplama sayfasında, kazı ve hafriyatı birlikte nasıl yürüttüğümüzü bina yıkımı ve hafriyat sayfasında anlattık. Keşifte konuşulduğunda benzer işlerde çıkan ortalama aralığı telefonda da söyleyebiliriz; kesin rakam, parsel ve zemin raporu görüldükten sonra kalem kalem çıkar.

Kazıdan çıkan toprağın tamamı da sahadan gitmez. Bir bölümü, temel ve perde imalatı bittikten sonra çevre dolgusu olarak geri kullanılabilir; ancak bunun için toprağın uygun cinste olması ve şantiyede bekletileceği bir alan bulunması gerekir. Dar parselde böyle bir alan olmadığında toprak iki kez taşınır ve bu, hesapta ilk bakışta görünmeyen bir kalem olarak sonradan ortaya çıkar.

Kazı bittikten sonra ne yapılır?

Projedeki kota ulaşıldığında iş kendiliğinden bitmez. Kazı tabanındaki gevşek malzeme temizlenir, taban sıkıştırılır ve üzerine grobeton dökülerek yüzey korunur; açıkta bırakılan bir kazı tabanı yağmurla yumuşar ve kazanılan taşıma gücünü kaybeder. Kazı kenarları da aynı sebeple boş bırakılmaz: şev yüzeyi örtülür, üstten gelen yüzey suyu hendekle kazının dışına alınır.

Kazının doğru derinliği, sonradan görünmeyen ama sonuna kadar hissedilen bir karardır. Sığ kalan bir temel oturma ve çatlakla, gereğinden derin açılan bir kazı ise boşuna taşınan toprakla kendini gösterir. İkisinin arasındaki çizgiyi çeken şey deneyim değil, elde bulunan zemin raporudur.