Oluk Kesiti Nasıl Hesaplanır?

Yağmur oluğu, çatının en ucuz ve en çok ihmal edilen parçasıdır. Kaplama seçilirken saatler harcanır, oluk ise çoğu zaman “elimizde ne varsa” mantığıyla takılır. Oysa oluk kesiti yetersizse çatının geri kalanı ne kadar iyi yapılmış olursa olsun su, olması gereken yerden değil cepheden aşağı iner. Aşağıda kesitin hangi girdilerle hesaplandığını, iniş borusu sayısının nasıl çıktığını ve hangi noktada durup ölçüye gitmek gerektiğini anlattık.

Hesabın mantığı: alandan debiye, debiden kesite

Oluk boyutlandırma üç aşamalı bir çeviridir. Önce çatının bir sağanakta ürettiği su debisi bulunur, sonra bu debi iniş borularına paylaştırılır, en son her boruya giden oluk kolunun kesiti belirlenir.

Debi hesabında iki girdi vardır: çatının yatay izdüşüm alanı ve yağış şiddeti. Formül basittir — yağış şiddeti (mm/saat cinsinden) ile alan (metrekare) çarpılıp 3600’e bölündüğünde saniyede litre cinsinden debi çıkar.

Buradaki en kritik ayrıntı, hangi alanın kullanıldığıdır. Kaplama metrajında eğik yüzey alanı kullanılır; oluk hesabında ise yatay izdüşüm alanı kullanılır. Yağmur düşeyden düştüğü için çatının topladığı su miktarını belirleyen şey, kuşbakışı kapatılan alandır. Bu alanı çıkarmanın yolunu çatı alanı nasıl hesaplanır yazısında anlattık — orada eğim katsayısı uygulanmadan önceki ara sonuç, burada aranan sayıdır.

Bir örnek: yatay izdüşümü 120 metrekare olan bir çatı, saatte 100 milimetrelik bir sağanakta 100 × 120 / 3600 = 3,33 litre/saniye su üretir. Bu, tek bir 100 milimetrelik iniş borusunun rahat taşıyabileceği mertebede bir debidir; ancak tek boruya bağlamak, o boru tıkandığında tüm çatının açıkta kalması demektir.

Adım adım boyutlandırma

1. Çatıyı tahliye bölgelerine ayırın. Her saçak hattı, kendi oluğuna su veren ayrı bir bölgedir. Kırma çatıda dört yüzey dört ayrı hattır; beşik çatıda iki hat vardır. Hesap bölge bölge yapılır, toplam üzerinden değil.
2. Her bölgenin yatay izdüşüm alanını yazın. Saçak ucundan ölçün. Çatı yüzeyi bir dere hattıyla ikiye ayrılıyorsa her parça kendi tarafındaki oluğa yazılır.
3. Yağış şiddetini seçin. Bölgenizin kısa süreli yağış yoğunluğu ve seçilen tekerrür süresi hesabın en belirleyici girdisidir. Değeri düşük seçmek, sistemi ilk şiddetli sağanakta yetersiz bırakır.
4. Bölge debilerini hesaplayın. Şiddet × alan / 3600 formülüyle her bölge için litre/saniye değerini çıkarın.
5. İniş borusu sayısına ve çapına karar verin. Bölge debisini seçilen çapın kapasitesine bölün; çıkan sayıyı yukarı yuvarlayın. Sonra mesafe sınırını uygulayın: uzun bir saçak hattında tek boru, hesap izin verse bile doğru değildir.
6. Oluk kesitini seçin. Bir oluk kolunun taşıması gereken debi, o kolun beslediği iniş borusuna giden su kadardır. İki tahliye arasında kalan uzun kollarda debi ortada en yüksek olur; kesit buna göre seçilir.
7. Emniyet payı koyun. Yaprak, kum ve zamanla azalan kesit için hesabın tam sınırında kalınmaz. Bir üst ölçüye çıkmanın maliyeti küçüktür, taşmanın maliyeti değildir.
8. Taşma ağzını planlayın. Özellikle gizli oluk ve teras çatı süzgeçlerinde, ana tahliye tıkandığında suyu dışarı verecek ikinci bir yol bırakılır.

Yaklaşık kapasiteler

Aşağıdaki değerler mertebe verir; kesin kapasite ürünün üretici tablosundan ve yürürlükteki standarttan alınır. Yuvarlak iniş borusu kapasiteleri kısmi doluluk kabulüyle yazılmıştır.

İniş borusu çapı	Yaklaşık kapasite	Saatte 100 mm yağışta karşıladığı yatay alan
75 mm	~2–3 l/s	~90 m²
100 mm	~5–6 l/s	~190 m²
125 mm	~9–10 l/s	~340 m²
150 mm	~15–17 l/s	~570 m²

Tablodaki alanlar teorik üst sınırdır ve pratikte bu değerlere kadar çıkılmaz. Nedeni tıkanma değil, mesafedir: bir iniş borusu ne kadar geniş olursa olsun, ona doğru otuz metre yol yapan bir oluk kolu ortasında taşar. Bu yüzden hesap iki sınırın küçüğüne göre bağlanır — kapasitenin izin verdiği alan ve mesafenin izin verdiği kol uzunluğu.

Oluk tarafında ise kesit, nominal genişlikle anılır. Yarım yuvarlak oluklarda küçük müstakil çatılarda 100–125 milimetre, büyük yüzeylerde ve apartman saçaklarında 150 milimetre ve üzeri yaygındır. Kutu kesitli oluklar aynı genişlikte daha çok su taşır; buna karşılık köşelerinde kir tutar. Oluk tiplerini ve malzeme farklarını çatı oluğu ve dere sayfasında topladık; genişlik seçiminin pratik tarafını oluk genişliği nasıl seçilir sayfasında ele aldık.

Hesabı büyüten durumlar

Bazı koşullar, aynı çatı alanı için daha büyük kesit gerektirir. Bunların hepsi hesabın girdilerini değil, güvenlik payını değiştirir.

Durum	Neden kesit büyür
Çatıya su boşaltan yüksek komşu duvar	Rüzgârlı yağışta duvar yüzeyinin bir bölümü de çatıya su verir
Uzun saçak hattı, az sayıda tahliye	Oluk kolunun ortasındaki debi tek noktada birikir
Ağaç altındaki çatı	Yaprak, kesitin kullanılabilir bölümünü sürekli daraltır
Gizli oluk	Taşan su dışarı değil yapının içine gider
Dere (iç köşe) hattı	İki yüzeyin suyu tek hatta biner
Üst çatıdan alt çatıya boşalan iniş borusu	Alt çatı, kendi alanına ek olarak üstteki yükü de taşır
Kar tutan, buzlanan çatı	Erime suyunun tahliyesi kısmi tıkalı kesitten geçer

Son satır kışın en çok sorun çıkaran durumdur: oluk içinde donan su kesiti daraltır, sonraki erimede ise su taşar. Kar tutan çatılarda bu yüzden hem kesit hem de tahliye sayısı cömert tutulur.

Dere hattı ayrı bir konudur ve olukla aynı hesapla çözülmez; iki çatı yüzeyinin suyunun birleştiği bu hat, çatının en yoğun su taşıyan bölgesidir. Detayını dere detayı sayfasında anlattık; bozulduğunda verdiği belirtiler dere akıtıyor sayfasında.

Kesit yetersizse ne olur

Taşan oluğun görünen kısmı, yağmurda saçaktan dökülen perdedir. Asıl hasar bunun altında birikir ve yıllara yayılır.

Saçak ve ahşap. Sürekli ıslanan saçak tahtası ve mertek uçları çürür. Bu, oluğu değiştirmekle bitmeyen bir onarıma dönüşür.

Cephe. Taşan su cepheye iner; boya kabarır, mantolama yüzeyinde kir izi ve yosun oluşur, derz ve denizlik çevresinden su içeri yürür.

Bina dibi. Sürekli aynı noktaya inen su, toprağı doyurur ve bodrum duvarında rutubete yol açar. Bina dibindeki rutubetin kaynağı çoğu zaman bodrumda değil, çatıdadır.

Zemin ve peyzaj. Yoğun akış, bahçe zeminini oyar ve döşeme altına su gönderir.

Bu belirtiler tek tek göründüğünde nedeni oluk sanılmaz; her biri ayrı bir sorun gibi ele alınır. Taşmanın kendisini ve kaynağını oluk taşıyor sayfasında, tıkanmanın yol açtıklarını oluk tıkandı sayfasında ele aldık.

Teras çatıda hesap nasıl değişir

Eğimli çatıda su saçağa doğru akar ve olukta toplanır. Teras çatıda ise su, yüzey üzerinde yönlendirilerek süzgeçlere ulaşır; hesabın mantığı aynı kalır, ama sınırlayıcılar değişir.

Debi hesabı aynıdır: alan ile yağış şiddetinin çarpımı. Fark, tahliyenin tek noktada ve yatay bir yüzeyin ortasında olmasıdır. Süzgecin kapasitesi yalnızca boru çapına değil, süzgeç ağzının üzerinde birikebilen su yüksekliğine de bağlıdır — su ne kadar yükselirse süzgeç o kadar çok su geçirir. Bu yüzden teras çatılarda parapet yüksekliği ve taşma ağzının kotu hesaba doğrudan girer.

Terasta ikinci sınırlayıcı eğimdir. Yüzeyde su yürümüyorsa süzgeç ne kadar büyük olursa olsun su ona ulaşamaz; göllenen bölge kendi başına bir yük ve yalıtım için sürekli bir zorlama olur. Süzgeç sayısı ve yerleşimi bu yüzden eğim planıyla birlikte kurulur.

Üçüncüsü yedeklilik. Tek süzgeçli bir terasta o süzgeç tıkandığında suyun gidecek başka yeri yoktur; parapetle çevrili yüzey havuza döner. En az bir taşma ağzı ya da ikinci bir süzgeç, kesit hesabı kadar önemlidir. Ayrıntısını çatı süzgeci ve taşma detayı sayfasında anlattık; göllenmenin ne anlama geldiğini teras çatıda göllenme sayfasında ele aldık.

Montaj ve sonrası kontrol

Kesit doğru seçildiğinde bile işin sonucu montajla belirlenir. Oluğun tahliyeye doğru hafif eğimli olması, askı aralığının yeterli sıklıkta olması, birleşim noktalarının hareket payı bırakacak biçimde yapılması ve iniş borusunun oluğa girdiği ağzın keskin daralma yaratmaması gerekir. Bağlantı düzenini oluk bağlantı detayı ve iniş borusu detayı sayfalarında anlattık; eğim miktarını oluk eğimi ne kadar olmalı sayfasında ayrıca ele aldık.

İş bittiğinde kontrol yağmuru beklemeden yapılabilir: oluğun bir ucundan hortumla su verilir ve suyun hiçbir yerde durmadan tahliyeye ulaşıp ulaşmadığına bakılır. Askı noktalarında sarkma, birleşimlerde damlama, iniş borusu ağzında girdap ve geri tepme olup olmadığı bu sırada görülür. Suyun bina dibinde nereye verildiği de aynı kontrolün parçasıdır; boru dibinden çıkan suyun temele değil, uzaklaştırıcı bir yola gitmesi gerekir. Bu tarafı yağmur suyu drenaj detayı sayfasında ele aldık.

Mevcut oluk sistemi yetersiz kalıyor, birleşimlerden akıtıyor ya da dere hattı sorun veriyorsa sıra yenileme kararına gelir: dere ve oluk tamiri sayfasında kapsamı, oluk ve dere fiyatları sayfasında kalem tarafını topladık. Sistem çatı yenilemesiyle birlikte ele alınacaksa çatı aktarma sayfasına bakabilirsiniz.